వరంగల్ కోట
ఓరుగల్లు వద్ద ఉన్న వరంగల్ కోట కాకతీయుల రాజధాని. ఈ పెద్ద వృత్తాకార కోటకు బయట మట్టి ప్రాకారం, లోపల రాతి ప్రాకారం ఉన్నాయి. ఉత్తరం, దక్షిణం, తూర్పు, పడమర—నాలుగు దిక్కుల్లో ఒక్కో ద్వారం ఉంది. రాజవంశ కులదైవమైన స్వయంభు ఆలయం కోట మధ్యలో ఉండేది.
- కాలం
- కాకతీయులు, 12వ శతాబ్దం చివరి నుంచి క్రీ.శ. 1323 వరకు
- నిర్మాణంలో వాడిన పదార్థాలు
- మట్టి ప్రాకారాలు, పెద్ద అసమాన గ్రానైట్ రాళ్లతో నిర్మించిన రాతి ప్రాకారం
- ప్రదేశం
- 17.9572° N, 79.6144° E
స్థానానికి మూలాధారం: Wikidata Q7968796
- స్థితి
- నాలుగు ఆలయ తోరణాలు, కోట గోడలు ఇప్పటికీ నిలిచి ఉన్నాయి. ఆలయ భవనం మాత్రం చాలావరకు కనుమరుగైంది.
మట్టి ప్రాకారం, రాతి ప్రాకారం, రాతి ప్రాకారపు ద్వారాలు, నీటి వనరుల ఆకారాలు, పరిమాణాలు వాస్తవ స్థలానికి సరిపోయేలా ఓపెన్స్ట్రీట్మ్యాప్ పటాన్ని అనుసరించి గీశారు. దేవాలయ ప్రాంగణాన్ని 1900 సర్వే ఇచ్చిన పరిమాణంలో చూపించారు. చిన్న కట్టడాల స్థానాలు మాత్రం వ్రాతపూర్వక వివరణల ఆధారంగా అంచనాతో గుర్తించారు.
ప్రణాళిక సంకలనం చేసిన మూలం::OpenStreetMapDeloche 2007Aerial view of Warangal Fort (blog image)UNESCO additional information 2019ASI 1900Haig 1907Parabrahma Sastry 1978Rama Rao 1966HRIDAY Warangal leafletNizam’s Archaeological Reports 1920–31Hirananda Sastri 1932Imperial Gazetteer 1909
Drawn for this site from the sources listed · CC BY-SA 4.0
వరంగల్లో ఒకదాని లోపల మరొకటిగా మూడు ప్రాకారాలు ఉండేవి. రాతి ప్రాకారం, మట్టి ప్రాకారం ఇప్పటికీ ఉన్నాయి; వాటి గీతలను ఓపెన్స్ట్రీట్మ్యాప్ ఆధారంగా పటంలో చూపించాం. సుమారు 12.2 కిలోమీటర్ల వ్యాసంతో మట్టి, రాళ్లతో నిర్మించిన మూడో ప్రాకారం ఉండేదని డెలోష్ వివరించారు. దాని ఆనవాళ్లు మాత్రమే మిగిలి ఉండటంతో, పటంలో కోట చుట్టూ వృత్తంగా చూపించాం. పాత రాజధాని హనుమకొండ కోటకు వాయువ్యంగా సుమారు 7 కిలోమీటర్ల దూరంలో, అతి బయటి ప్రాకారం గీతకు సమీపంలో ఉంది.
ప్రణాళిక సంకలనం చేసిన మూలం::OpenStreetMapDeloche 2007Aerial view of Warangal Fort (blog image)
1767 నాటి పటంలో వరంగల్ కోట
ఉప ఇంజనీర్ హెన్రీ మాంట్రెసర్ 1767లో వరంగల్ కోట సర్వే పటాన్ని రూపొందించారు. అలెగ్జాండర్ డాల్రింపుల్ 1793లో దాన్ని ప్రచురించారు. ఈ వెబ్సైట్ కోసం ఆ ముద్రిత పటం ఆధారంగా మళ్లీ గీశాం. అసలు పటంలాగే ఉత్తరం ఎడమవైపు ఉంటుంది. బయటి ప్రాకారం వెలుపలి నీటినీ మూలపటంలో చూపినట్లే గీశాం.
ఈ పటంలోని నిష్పత్తులు వాస్తవ పరిమాణాలకు దగ్గరగా ఉన్నా, దాని కొలమాన పట్టీ సరిపోవడం లేదు. పటంలోని కొలమానం ప్రకారం రాతి ప్రాకారం అడ్డంగా సుమారు 2.1 కి.మీ., బయటి ప్రాకారం 4.3 కి.మీ. ఉంటాయి. OpenStreetMapలో గుర్తించిన ప్రాకారాల ఆకృతుల ప్రకారం ఇవి వరుసగా సుమారు 1.3 కి.మీ., 2.5 కి.మీ. ఉంటాయి.
పాత ఛాయాచిత్రాల విభాగంలో అసలు ముద్రణా చిత్రాన్ని చూడండి →
ప్రణాళిక సంకలనం చేసిన మూలం::Dalrymple 1793 (Montresor 1767)OpenStreetMap

స్వయంభు దేవాలయం నుంచి మిగిలిన నాలుగు కీర్తి తోరణాల్లో ఒకటి. జంట స్తంభాలు మూలల్లో పక్షుల శిల్పాలున్న ద్వారపు పై అడ్డపట్టీని మోస్తున్నాయి. ఉత్తరం–దక్షిణం దిశలో తోరణాల మధ్య దూరం 480 అడుగులు; తూర్పు–పడమర దిశలో 433 అడుగులు.
Photo: Rangan Datta Wiki, via Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0

కోట రాతి ప్రాకారంలో అడ్డదూలంతో నిర్మించిన ద్వారం గుండా రహదారి వెళుతుంది. ఇరువైపుల గోడలను నునుపుగా మలిచిన పెద్ద రాతి దిమ్మలతో కట్టారు.
వివరాలు
- 1900 నాటి సర్వేలో బయటి మట్టి గోడ, లోపలి రాతి గోడ కలిగిన పెద్ద వృత్తాకార కోటను వివరించారు. ఉత్తరం, దక్షిణం, తూర్పు, పడమర దిశల్లో ఒక్కొక్కటి చొప్పున నాలుగు ద్వారాలు ఉన్నట్లు సర్వే నమోదు చేసింది. అప్పటికి తూర్పు, పడమర ద్వారాలు మాత్రమే వాడుకలో ఉండేవి.ASI 1900
- తరువాతి మూలాలు నాలుగు దిక్కుల్లోనూ ఒక్కో గోడకు ఒక ద్వారం చొప్పున లెక్కించి, మొత్తం ఎనిమిది ద్వారాలున్నట్లు చెబుతాయి. మట్టి ప్రాకారంలోని ద్వారాలు తరువాతి కాలంలో ముస్లిం శైలిలో నిర్మించినవని HRIDAY కరపత్రం పేర్కొంటుంది.HRIDAY Warangal leafletParabrahma Sastry 1978
- స్వయంభూ ఆలయం చుట్టూ ప్రాకారాల నిర్మాణాన్ని రుద్రదేవుడు ప్రారంభించి, గణపతిదేవుడు పూర్తి చేశాడని పరబ్రహ్మ శాస్త్రి పేర్కొన్నారు.Parabrahma Sastry 1978
- “ఇంపీరియల్ గెజటీర్”లో వేరే కథనం ఉంది: గణపతిదేవుడు రాతి ప్రాకారాన్ని ప్రారంభించగా, రుద్రమదేవి దాన్ని పూర్తి చేసి బయటి మట్టి ప్రాకారాన్ని కూడా నిర్మించింది.Imperial Gazetteer 1909
- రాతి ప్రాకారం చుట్టుకొలత 4 మైళ్లు 630 గజాలని హేగ్ పేర్కొన్నారు. మట్టి ప్రాకారం లోపలి ప్రాంతం వ్యాసం సుమారు 2 మైళ్లు అని కూడా తెలిపారు.Haig 1907
- కోట మధ్యలో స్వయంభూ ఆలయం ఉండేది. దాని నాలుగు గొప్ప ద్వారాలైన కాకతీయ కళాతోరణాలు ఇప్పటికీ నిలిచి ఉన్నాయి.ASI 1900
- గంభీరమైన ప్రవేశ తోరణాన్ని నిర్మించేందుకు సాగిన దీర్ఘ ప్రయత్నానికి ఈ నాలుగు తోరణాలు పరాకాష్ఠ అని గోపాలకృష్ణ మూర్తి పేర్కొన్నారు. ఆయన అభిప్రాయం ప్రకారం, ఆ ప్రయత్నం హనుమకొండ కోటలోని రాతి తోరణాలతో మొదలైంది.Gopalakrishna Murthy 1964
- ఆలయ ఉత్తర, దక్షిణ ద్వారాల మధ్య 480 అడుగులు; తూర్పు, పడమర ద్వారాల మధ్య 433 అడుగుల దూరం ఉంది. 1900 నాటి సర్వే, చెక్కుచెదరకుండా ఉన్న ఈ ఆలయాన్ని గుజరాత్లోని సిద్ధ్పూర్ రుద్రమహాలయంతో మాత్రమే పోల్చింది.ASI 1900Fergusson and Burgess 1910
- 1934–35 తవ్వకాల్లో ప్రాంగణం పశ్చిమ చివరన గర్భగుడి, దానికి తూర్పున నంది పీఠం ఉన్నట్లు బయటపడింది; దీన్ని బట్టి ఆలయం తూర్పుముఖంగా ఉండేదని తేలింది. ఆలయం నిర్మాణం పూర్తి కాలేదని కూడా తవ్వకాల్లో తెలిసింది.Nizam Archaeological Report 1934-35
- 1900లో వరంగల్కు నైరుతిగా సుమారు నాలుగు మైళ్ల దూరంలో ఉన్న నరసింహల్లుగుడియం, తిమ్మాపురం మధ్య మూడోది, అన్నిటికంటే వెలుపలిది అయిన మట్టి ప్రాకారం ఆనవాళ్లు కనిపించాయి. అక్కడి గడపరాయి 19 అడుగుల పొడవు ఉంది.ASI 1900Haig 1907
- ఆలయ ప్రాంగణం పశ్చిమ ద్వారం దగ్గరున్న హాలును, ఇప్పుడు ఖుష్ మహల్ అని పిలిచే భవనాన్ని, సుమారు 1500లో వరంగల్ను పాలించిన షితాబ్ ఖాన్ నిర్మించాడని హిరానంద శాస్త్రి అభిప్రాయపడ్డారు. ఫిలిప్ వాగ్నర్ మాత్రం ఆ హాలును ఢిల్లీ సుల్తానుల కాలానికి చెందినదిగా తేదీ నిర్ణయించారు.Hirananda Sastri 1932Wagoner 2017 (Encyclopaedia Iranica)
- వాయవ్య భాగంలో రాతి, మట్టి ప్రాకారాల మధ్య మూడు గర్భగుడులున్న ఆలయం ఉంది; అది దాదాపు మట్టి ప్రాకారంలో కూరుకుపోయింది. 1900 నాటికి మూడు గర్భగుడులూ దోచుకోబడ్డాయి.ASI 1900
- 1900 నాటి సర్వే ఈ ఆలయాన్ని “లంజ గుడి”గా నమోదు చేసింది. 1997–98 నివేదిక ఈ ప్రదేశాన్ని “లంజపత్రగండి”గా పేర్కొంది. ఈ పేర్లలో దేనికీ ఆ మూలాలు వివరణ ఇవ్వలేదు.ASI 1900IAR 1997-98
- OpenStreetMapలో గుర్తించిన ఆకృతి ప్రకారం మట్టి ప్రాకారం చుట్టుకొలత సుమారు 7.77 కి.మీ., అడ్డంగా వెడల్పు 2.47 కి.మీ. రాతి ప్రాకారం చుట్టుకొలత సుమారు 4.07 కి.మీ., అడ్డంగా వెడల్పు 1.3 కి.మీ.OpenStreetMap
- డెలోష్ మూడు ప్రాకారాలను వివరిస్తారు. అన్నిటికంటే వెలుపలి ప్రాకారం మట్టి, రాతి శిథిలాలతో నిర్మించిన గోడ; అది సుమారు 12.2 కి.మీ. వ్యాసం గల వృత్తాన్ని ఏర్పరుస్తుంది. ఇప్పుడు దాని ఆనవాళ్లు మాత్రమే మిగిలాయి.Deloche 2007
- మట్టి ప్రాకారం 14–17 మీటర్ల ఎత్తు ఉండేదని, దాని వెలుపల వెడల్పైన, లోతైన కందకం ఉండేదని డెలోష్ పేర్కొన్నారు. ఆ ప్రాకారంలో ఎనిమిది ద్వారాలు, పక్కలుగా మరో పదహారు చిన్న ద్వారాలు ఉండేవని “సిద్ధేశ్వర చరిత్ర”ను ఉటంకించారు. ఈ గ్రంథం 13వ శతాబ్దానికి చెందినది కాదు. దాని సంపాదకుడు కె. లక్ష్మీ రంజనం కవి కాసే సర్వప్పను సుమారు 1600 నాటి వ్యక్తిగా పేర్కొన్నారు.Deloche 2007Siddhesvara Charitra (ed. 1960)
- రాతి ప్రాకారం 6–8 మీటర్ల ఎత్తు, 6–7 మీటర్ల మందం కలిగి ఉండేదని డెలోష్ పేర్కొన్నారు. దానిలో 46 దీర్ఘచతురస్రాకార బురుజులు ఉన్నాయి. పైభాగాన విశాలమైన నడకదారి ఉండేది; లోపలి వైపు చుట్టూ వరుస మెట్లు ఆ దారికి చేరేవి.Deloche 2007
- రాతి ప్రాకారంలోని ప్రతి ద్వారానికీ ఒకే నిర్మాణ పద్ధతి ఉంది. రెండు చతురస్రాకార బురుజుల మధ్య బయటి ద్వారం నుంచి పొడవైన, పైకప్పులేని ప్రాంగణంలోకి వెళ్లవచ్చు; అక్కడి రెండో ద్వారం కోటలోకి తీసుకెళ్తుంది.Deloche 2007
- రాతి ప్రాకారం కొలతలను పూర్వ రచయితలు ఎక్కువగా ఇచ్చారు. డెలోష్ చుట్టుకొలతను 6 కి.మీ.గా పేర్కొనగా, హేగ్ 4 మైళ్లు 630 గజాలుగా లెక్కించారు.Deloche 2007Haig 1907
- 1310 ముట్టడిని అమీర్ ఖుస్రూ వివరించారు. బయటి గోడ మట్టితో కట్టారు; దాని ముందు చాలా లోతైన కందకం ఉండేది. ఆ గోడను దాటిన తరువాత, దాడి దళాలు లోపలి రాతి కోట కందకాన్ని ఈదుకుంటూ దాటాయి.Elliot & Dowson III
- ఎలియట్, డౌసన్ అనువాదంలో అమీర్ ఖుస్రూ 1310లో ప్రాకారం చుట్టుకొలతను మొత్తం 12,546 గజాలుగా పేర్కొన్నారు. ముట్టడిలో ప్రతి సైనిక విభాగం 1,200 గజాల మేర రేఖను ఆక్రమించింది.Elliot & Dowson III
- స్వయంభూ ఆలయాన్ని తుగ్లక్ దండయాత్రలో ధ్వంసం చేశారని యునెస్కోకు భారత్ 2019లో సమర్పించిన నివేదిక పేర్కొంది. ఆ నివేదిక ప్రకారం, ఆలయ రాళ్లను, పునాదులను కూడా ఖుష్ మహల్, కొండ మసీదు, గుర్రాలశాల, మందుగుండు సామగ్రి నిల్వగది, కోట గోడల నిర్మాణంలో తిరిగి ఉపయోగించారు.UNESCO additional information 2019
- ఆలయ నిర్మాణం పూర్తయిందా లేదా అనే విషయంలో మూలాలు ఏకీభవించవు. 1934–35 తవ్వకాల ప్రకారం నిర్మాణం ఎప్పుడూ పూర్తికాలేదు. అయితే, 2019లో యునెస్కోకు భారతదేశం ఇచ్చిన సమాధానంలో ఆలయాన్ని 1261లో పూర్తి చేశారని పేర్కొన్నా, దానికి ఆధారం చూపలేదు.Nizam’s Archaeological Reports 1920–31UNESCO additional information 2019
- ప్రాకారాల గురించి రామప్ప నామినేషన్ పత్రం ఈటన్, వాగ్నర్ల అభిప్రాయాలను అనుసరిస్తుంది. ఆ వివరణ ప్రకారం, రుద్రదేవుడి కాలంలోనే వరంగల్ రాజధానిగా ఉండేది; గణపతిదేవుడు లోపలి ప్రాకారాన్ని పెద్దగా చెక్కి మలచిన గ్రానైట్ రాళ్లతో పునర్నిర్మించాడు.UNESCO dossier 2017
- స్వయంభూ ఆలయాన్ని, దాని తోరణాలను ప్రపంచ వారసత్వ జాబితాలో చేర్చాలని భారతదేశం 2014లో ప్రతిపాదించింది. అయితే, ఆలయం శిథిలావస్థలో ఉందని, దాని అవశేషాలను పూర్తిగా తిరిగి పరిశీలించాల్సి ఉందని తుది నామినేషన్లో వాటిని చేర్చలేదు.UNESCO dossier 2017
- పరబ్రహ్మ శాస్త్రి మూడు ప్రాకారాలను వివరిస్తారు. అన్నిటికంటే బయట ఉన్నది సుమారు పది అడుగుల ఎత్తైన మట్టి కట్ట. అది కర్పర్తి, కాజీపేట, అనుమకొండ గ్రామాల చుట్టూ విస్తరించి ఉండేది; అనేక చోట్ల శిథిలమైంది. కోట మట్టి ప్రాకారం ఎత్తు సుమారు 20 అడుగులని ఆయన పేర్కొంటారు.Parabrahma Sastry 1978Parabrahma Sastry 1975 (thesis)
- 1245 అక్టోబరు 2 నాటి శాసనం శంభుని గుడి ప్రాంగణంలో ఉంది. విర్యాల వంశానికి చెందిన రుద్రుడు స్వయంభు దేవుడి నిత్యదీపం కోసం ముప్పై ఆవులను దానం చేసినట్లు అది చెబుతుంది. గణపతిదేవుడి పాలనలోనూ ఈ ఆలయంలో పూజలు జరిగేవని ఈ శాసనం తెలియజేస్తుంది.Epigraphia Telanganica 2023Parabrahma Sastry 1978
- స్వయంభు ఆలయ మధ్యగది నేల 16 అడుగుల చతురస్రాకారంలో, 2 అడుగుల మందంతో ఉన్న ఒకే మెరుగుపెట్టిన రాతిపలక అని పరబ్రహ్మ శాస్త్రి వర్ణించారు. తోరణాలు ప్రధాన ఆలయంతో ఒకే వరుసలో లేనందున, పశ్చిమ మండపం, నాలుగు తోరణాలు తూర్పు భాగం తరువాత నిర్మించారని ఆయన వాదించారు.Parabrahma Sastry 1978Parabrahma Sastry 1975 (thesis)
- రుద్రదేవుడు జయించిన పట్టణాల పేర్లను ఓరుగల్లు నగరంలోని కొన్ని ప్రాంతాలకు పెట్టారని పరబ్రహ్మ శాస్త్రి పేర్కొన్నారు. పానుగల్లు పేరుతో “పనుగంటి వాడ”, దొమ్మరాజు పట్టణం పేరుతో “నగర” అనే ప్రాంతాలు ఏర్పడ్డాయని తెలిపారు.Parabrahma Sastry 1978Parabrahma Sastry 1975 (thesis)Talbot 2001
- కోటలోని ఏకశిల కొండపై, పెద్ద రాతి తోరణాల్లో ఒకదానిపై నృసింహర్షి అనే పండితుడిని ప్రస్తావించే సంస్కృత శ్లోకాలు ఉన్నట్లు పరబ్రహ్మ శాస్త్రి తెలిపారు. కొండపై ఉన్న ఒక శ్లోకం వీరరుద్రుడికి—అంటే ప్రతాపరుద్రుడికి—శుభం కలగాలని కోరుతుంది.Parabrahma Sastry 1981 (Telugu)
- కోటకు సమీపంలోని ఉర్సు గ్రామం వెలుపల ఉన్న కొండపై సిద్ధ దంపతుల గురించి 62 శ్లోకాల సంస్కృత పద్యం చెక్కబడి ఉంది. ఈ పద్య రచయితగా రాజగురువు విశ్వేశ్వరుని కుమారుడు నరసింహర్షి పేరు పేర్కొనబడింది. పరబ్రహ్మ శాస్త్రి 1968లో దీనిని ‘సిద్ధోద్వాహ’ అనే పేరుతో ప్రచురించారు.Parabrahma Sastry 1981 (Telugu)Epigraphia Telanganica 2023
- గోడల నిర్మాణాన్ని సిద్ధేశ్వర చరిత్ర రుద్రమదేవికి ఆపాదిస్తుంది. ఆ కావ్యంలో, ఆమె అసంపూర్తిగా ఉన్న రాతి కోటను (కలుకోట) పూర్తి చేసి, తన ప్రజల కోసం మట్టి కోటను (భూమికోట) నిర్మిస్తుంది. ఈ రెండు కోటల మధ్య పుట్టకోట అనే మూడో గోడ ఉన్నట్లు కూడా కావ్యం చెబుతుంది.Siddhesvara Charitra (ed. 1960)
- సిద్ధేశ్వర చరిత్ర ప్రకారం, మట్టి కోటకు ఎనిమిది ప్రధాన ద్వారాలు, పదహారు చిన్న పక్కద్వారాలు ఉన్నాయి. పుట్టకోటకు, రాతి కోటకు ఒక్కొక్కదానికి నాలుగు ప్రధాన ద్వారాలు, ఎనిమిది చిన్న పక్కద్వారాలు ఉన్నాయి. రాతి కోట చుట్టూ నీటితో నిండిన కందకాలు, దాని గోడ లోపలి వైపున మెట్లు ఉన్నట్లు కూడా కావ్యం చెబుతుంది.Siddhesvara Charitra (ed. 1960)
- ఈ వెబ్సైట్లోని మూలాల్లో కోటకు సంబంధించిన అతి పురాతన పటం 1767లో ఉప ఇంజనీరు హెన్రీ మాంట్రెసర్ రూపొందించిన సర్వే పటం. అలెగ్జాండర్ డాల్రింపుల్ దాన్ని 1793లో ప్రచురించారు. పటంలో లోపలి రాతి ప్రాకారం, నాలుగు ద్వారాలున్న బయటి ప్రాకారం, దాని వెలుపల నీటి వనరులు, ద్వారాలను కలిపే రహదారుల వెంట ఉన్న ఇళ్లు కనిపిస్తాయి.Dalrymple 1793 (Montresor 1767)
- కోటను వెయ్యి స్తంభాల ఆలయంతో ఒక సొరంగం కలుపుతుందనేది ప్రజల్లో ఉన్న ఒక నమ్మకం. అలేఖ్య పుంజాల ఈ నమ్మకాన్ని నమోదు చేస్తూ, ఆ సొరంగం ప్రజలకు అందుబాటులో లేదని పేర్కొన్నారు. ఈ వెబ్సైట్లో ఉదహరించిన సర్వేలు, పురావస్తు నివేదికల్లో వరంగల్లో సొరంగం ఉన్నట్లు నమోదు కాలేదు.Punjala 2016
- కోట మధ్యలోని స్వయంభూ ఆలయానికి ప్రత్యేక పేజీ ఉంది. అందులో ఆలయ దేవతలు, తోరణాలు, 1934–35 తవ్వకాలు, ఆలయం గురించి పరస్పరం భిన్నమైన విషయాలు చెప్పే మూలాల వివరాలు ఉన్నాయి.
- 1997–98లో భారత పురావస్తు సర్వేక్షణ సంస్థ హైదరాబాద్ వృత్తం, ఎస్. వి. పి. హలకట్టి ఆధ్వర్యంలో, వరంగల్ కోట వద్ద మట్టిలో కూరుకుపోయిన మూడు గర్భగృహాల ఆలయాన్ని తవ్వి వెలికితీసింది. మట్టి ప్రాకారం కింద కప్పబడిన ఆలయాలను, వరంగల్ నగర ప్రణాళికలో వాటి స్థానాన్ని అధ్యయనం చేయడం ఈ తవ్వకాల లక్ష్యం.IAR 1997-98
- 1997–98 నివేదికలో ఒక ఆలయం మట్టి ప్రాకారంలో పాక్షికంగా కూరుకుపోయిందని, దాని మూడు గర్భగుడులు ఉత్తరం, దక్షిణం, తూర్పు వైపులకు అభిముఖంగా ఉన్నాయని పేర్కొన్నారు. 1900 సర్వేలో నమోదైన మూడు గర్భగుడుల ఆలయమూ మట్టి ప్రాకారంలో దాదాపు కూరుకుపోయి ఉండేది.IAR 1997-98ASI 1900
- 1997–98 తవ్వకాల్లో మధ్య, దక్షిణ గర్భగుడులపై ఉన్న శిథిల ఇటుక శిఖరాలు బయటపడ్డాయి. వాటికి సున్నం పూసి, గార శిల్పాలతో అలంకరించారు. ఈ శిఖరాలు భూమిజ శైలికి చెందినవని, కాకతీయ ఆలయాల్లో ఈ శైలి అరుదని సమీక్ష పేర్కొంది. ఉత్తర గర్భగుడి శిఖరం మాత్రం నశించింది.IAR 1997-98
- దక్షిణ గర్భగుడి శిఖరంలో తవ్వకాలు జరిపిన వారికి దేవుడు, దేవత ప్రతిమలు చెక్కిన చిన్న బంగారు రేకు, రాగి పూజా వస్తువులు, రెండు ఇనుప కత్తులు లభించాయి. సమీపంలో దాదాపు ఇరవై చిన్న బూడిదరంగు కుండలు వరుసగా పడి ఉన్నాయి.IAR 1997-98
- 1988–89 నివేదిక ప్రకారం, భారత పురావస్తు సర్వే హైదరాబాద్ సర్కిల్కు చెందిన ఎల్.డి.పి. విట్టల్ వరంగల్ కోట గోడకు ఆనుకుని నిర్మించిన ఆలయాన్ని గుర్తించారు.IAR 1988-89
- 1991–92లో భారత పురావస్తు సర్వే కోటలోని దీపగడ్డ అనే మట్టిదిబ్బను తవ్వి, కప్పబడిపోయిన నిర్మాణాన్ని వెలికితీసింది. అక్కడ లభించిన వాటిలో నిర్మాణ భాగాలు, గణేశుడి రాతి శిల్పాలు, త్రిశూలం, శివుడి తల, కపాలపాత్ర ఉన్నాయి.IAR 1991-92
- శిల్పాలను రక్షించేందుకు 1975–76లో భారత పురావస్తు సర్వే కోటలోని రామాలయం, జంగమయ్య ఆలయం, షితాబ్ ఖాన్ మహల్ చుట్టూ ఇనుప గేట్లున్న ముళ్లకంచెలు ఏర్పాటు చేసింది.IAR 1975-76
- 1914–15లో జి. యజ్దానీ, కోటలో నిర్లక్ష్యంగా పడి ఉన్న విగ్రహాలు, చెక్కిన లతాలంకరణలు, శాసన పలకలను ప్రదర్శించేందుకు షితాబ్ ఖాన్ దర్బార్ హాలును మ్యూజియంగా మార్చాలని ప్రతిపాదించారు. ఆ హాలుకు ఇటుక, సున్నంతో తేలికపాటి పైకప్పు వేయాలన్నదీ ఆ ప్రతిపాదనలో ఉంది.Nizam Archaeological Report 1914-15
- వరంగల్, పరిసర ప్రాంతాల స్మారక కట్టడాల పటాన్ని సందర్శకుల కోసం రూపొందించాలని డైరెక్టర్ ఆదేశించినట్లు 1931–33 నాటి హైదరాబాద్ నివేదిక నమోదు చేస్తుంది. భారత సర్వేయర్ జనరల్ పర్యవేక్షణలో ఆ పటాన్ని ముద్రించాల్సి ఉంది. అయితే, ఆ పటం నిజంగా ప్రచురించబడిందో లేదో ఈ వెబ్సైట్లోని మూలాలు తెలియజేయవు.Nizam Archaeological Report 1931-33
- ఫిలిప్ వాగ్నర్ ఖుష్ మహల్కు వేరే తేదీని సూచించారు. 2017లో “Encyclopaedia Iranica”లో, 1323 ఆక్రమణ తరువాత నిర్మించిన ఢిల్లీ సుల్తానుల సభామందిరంగా ఆయన దీనిని అభివర్ణించారు. దాని నిర్మాణ శైలిని బట్టి తుగ్లక్ కాలానికి చెందినదిగా తేదీ నిర్ణయించారు.Wagoner 2017 (Encyclopaedia Iranica)
- ఈ హాలును చాలాకాలం పాటు 16వ శతాబ్దానికి చెందినదిగా తేదీ నిర్ణయించారని వాగ్నర్ పేర్కొన్నారు. అంతకంటే పూర్వపు తేదీ విషయంలో మైఖెల్, జెబ్రోవ్స్కీ పరిశోధనలను, జాన్ హెన్రీ రైస్తో కలిసి తాను చేసిన అధ్యయనాన్ని ఆయన అనుసరించారు.Wagoner 2017 (Encyclopaedia Iranica)
- ఖుష్ మహల్ వెలుపలి కొలతలు 38 × 17.5 మీటర్లు అని వాగ్నర్ పేర్కొన్నారు. ఢిల్లీలోని తుగ్లకాబాద్లో సుల్తాన్ గియాత్ అల్-దీన్ తుగ్లక్ కోసం నిర్మించిన సభామందిరంతో దీని నిర్మాణ ప్రణాళికను ఆయన అనుసంధానించారు.Wagoner 2017 (Encyclopaedia Iranica)
- బందిపోటు నాయకుడు పాపడు 1708లో వరంగల్పై దాడి చేశాడు. తెలంగాణలో అతను సర్దార్ సర్వాయి పాపన్నగా గుర్తుండిపోయాడు. పాత పుస్తకాలు అతన్ని పాప్రా అని పిలుస్తాయి. ఈటన్ ప్రకారం ఈ దాడి మార్చి 31 సాయంత్రం, అంటే అషూరాకు ముందురోజు జరిగింది. ఆ సమయంలో నగర ప్రజలు పండుగ ఏర్పాట్లలో నిమగ్నమై ఉన్నారు.Eaton 2005, pp. 164–165
- పాపడు సైన్యంలో 2,000 నుంచి 3,000 మంది కాల్బలం, 400 నుంచి 500 మంది అశ్వికులు ఉన్నారని ఈటన్ పేర్కొన్నారు. దాడి చేసినవారు ప్రాకారంపైకి తాళ్లు విసిరి, రాతి గోడ ఎక్కి, లోపలి నుంచి ద్వారాలు తెరిచారు.Eaton 2005, p. 165Richards & Narayana Rao 1980, pp. 501–502
- దాడి చేసినవారు కోటను, పట్టణాన్ని రెండు మూడు రోజులు దోచుకుని వెళ్లిపోయారని రిచర్డ్స్, నారాయణరావు పేర్కొన్నారు. పాపడు వరంగల్ను తన ఆధీనంలో ఉంచుకోలేదు. దాడి చేసినవారు చాలామంది నగరవాసులను షాపూర్లోని అతని కోటకు బందీలుగా తీసుకెళ్లారు. వారిలో నగర న్యాయాధికారి భార్య, కుమార్తె కూడా ఉన్నారు.Richards & Narayana Rao 1980, p. 502Eaton 2005, p. 165
- దాడి జరిగిన తేదీ, బందీల సంఖ్య విషయంలో ఈ రెండు అధ్యయనాలు విభేదిస్తాయి. రిచర్డ్స్, నారాయణరావు 1708 మార్చి 22 రాత్రి అని, బందీలు 12,000 నుంచి 15,000 మంది అని పేర్కొన్నారు. ఈటన్ మార్చి 31 అని చెబుతూ, బందీలు వేలల్లో ఉన్నారని రాశారు. రెండు అధ్యయనాలకూ మొఘల్ చరిత్రకారుడు ఖాఫీ ఖాన్ రచనే ఆధారం.Richards & Narayana Rao 1980, pp. 501–502Eaton 2005, p. 165
- 1708 నాటి వరంగల్ బహుశా హైదరాబాద్ తరువాత ఆ ప్రావిన్స్లో రెండో పెద్ద నగరమని, తివాచీలకు, వస్త్రాలకు పేరుపొందిన వాణిజ్య కేంద్రమని ఈటన్ వర్ణించారు. కాకతీయుల కాలం నాటి కందకాలు, నలభై ఐదు బురుజులు, రెండు ప్రాకారాలు అప్పటికీ కోటకు ఉన్నాయని ఆయన చెప్పారు.Eaton 2005, p. 164
ఈ స్మారక చిహ్నంలోని శాసనాలు
ఈ చిత్రాలు శాసనాలనే చూపిస్తాయి. సిరా అచ్చుప్రతులు ప్రచురిత సంచికల్లోనివి; ఛాయాచిత్రాలు ప్రస్తుతం ఆ శాసనాలున్న రాతి పలకలను చూపిస్తాయి. కాకతీయుల శాసనాన్ని ఎలా చదవాలి

ఎస్టాంపాజ్ (సిరా అచ్చుప్రతి)
వరంగల్ కోటలోని షితాబ్ ఖాన్ శాసనపు మొదటి ముఖంలోని 1–35 పంక్తులను ఈ సిరా ఎస్టాంపాజ్ చూపుతుంది. శాసనం 1504 జనవరి 21 నాటిది. చిత్తప ఖాన్ వరంగల్ను స్వాధీనం చేసుకుని, పంచలరాయ, కాకతి విగ్రహాలను తిరిగి ప్రతిష్ఠించినట్లు ఇది నమోదు చేస్తుంది. ఈ ముఖం పైభాగంలో సూర్యుడు, చంద్రుని సూచించే వృత్తం, నెలవంక చెక్కి ఉన్నాయి.
Ink impression published in Hirananda Sastri, Shitab Khan of Warangal (Hyderabad Archaeological Series 9, 1932), Plate III. · Public domain · డేటాబేస్లోని ఈ నమోదు

ఎస్టాంపాజ్ (సిరా అచ్చుప్రతి)
వరంగల్ కోటలోని షితాబ్ ఖాన్ శాసనపు రెండవ ముఖంలోని 36–71 పంక్తులను ఈ సిరా ఎస్టాంపాజ్ చూపుతుంది. శాసనం 1504 జనవరి 21 నాటిది. చిత్తప ఖాన్ వరంగల్ను స్వాధీనం చేసుకుని, పంచలరాయ, కాకతి విగ్రహాలను తిరిగి ప్రతిష్ఠించినట్లు ఇది నమోదు చేస్తుంది.
Ink impression published in Hirananda Sastri, Shitab Khan of Warangal (Hyderabad Archaeological Series 9, 1932), Plate IV. · Public domain · డేటాబేస్లోని ఈ నమోదు

ఎస్టాంపాజ్ (సిరా అచ్చుప్రతి)
వరంగల్ కోటలోని షితాబ్ ఖాన్ శాసనపు మూడవ ముఖంలోని 72–109 పంక్తులను ఈ సిరా ఎస్టాంపాజ్ చూపుతుంది. శాసనం 1504 జనవరి 21 నాటిది. చిత్తప ఖాన్ వరంగల్ను స్వాధీనం చేసుకుని, పంచలరాయ, కాకతి విగ్రహాలను తిరిగి ప్రతిష్ఠించినట్లు ఇది నమోదు చేస్తుంది.
Ink impression published in Hirananda Sastri, Shitab Khan of Warangal (Hyderabad Archaeological Series 9, 1932), Plate V. · Public domain · డేటాబేస్లోని ఈ నమోదు

ఎస్టాంపాజ్ (సిరా అచ్చుప్రతి)
వరంగల్ కోటలోని షితాబ్ ఖాన్ శాసనపు నాలుగవ ముఖంలోని 110–143 పంక్తులను ఈ సిరా ఎస్టాంపాజ్ చూపుతుంది. శాసనం 1504 జనవరి 21 నాటిది. చిత్తప ఖాన్ వరంగల్ను స్వాధీనం చేసుకుని, పంచలరాయ, కాకతి విగ్రహాలను తిరిగి ప్రతిష్ఠించినట్లు ఇది నమోదు చేస్తుంది.
Ink impression published in Hirananda Sastri, Shitab Khan of Warangal (Hyderabad Archaeological Series 9, 1932), Plate VI. · Public domain · డేటాబేస్లోని ఈ నమోదు
చారిత్రక ఛాయాచిత్రాలు
ఈ ఛాయాచిత్రాలు ఒక శతాబ్దం లేదా అంతకంటే ముందు ప్రచురించబడ్డాయి. తరువాతి మరమ్మతులు, పునరుద్ధరణలకు ముందున్న స్మారక చిహ్నాల రూపాన్ని ఇవి చూపిస్తాయి.

ca. 1850-1886 తీసిన ఛాయాచిత్రం
వరంగల్ కోటలోని కొండపై నుంచి తీసిన ఈ దృశ్యంలో చెట్లు అక్కడక్కడా ఉన్న బహిరంగ పొలాలు కనిపిస్తున్నాయి. పొలాల మధ్య రాతి తోరణాలు, స్తంభాలు ఒంటరిగా నిలిచాయి. ఈ ఛాయాచిత్రం సుమారు 1850–1886 మధ్యకాలానికి చెందింది.
Photo: unknown photographer, James Fergusson collection, Boston Public Library, via Digital Commonwealth · Public domain

ca. 1850-1886 తీసిన ఛాయాచిత్రం
వరంగల్లో విరిగిన శిల్పాల మధ్య రెండు పెద్ద చెక్కిన నంది విగ్రహాలు పడి ఉన్నాయి. గోడ వెనుక చెక్కిన రాతి తోరణం కనిపిస్తోంది. ఈ ఛాయాచిత్రం సుమారు 1850–1886 మధ్యకాలానికి చెందింది.
Photo: unknown photographer, James Fergusson collection, Boston Public Library, via Digital Commonwealth · Public domain

ca. 1850-1886 తీసిన ఛాయాచిత్రం
వరంగల్లో చెట్ల మధ్య చెక్కిన రాతి స్తంభాలు, విరిగిన దూలం కనిపిస్తున్నాయి. వాటి అడుగున చెక్కిన రాతి ముక్కలు పడి ఉన్నాయి. ఈ ఛాయాచిత్రం సుమారు 1850–1886 మధ్యకాలానికి చెందింది.
Photo: unknown photographer, James Fergusson collection, Boston Public Library, via Digital Commonwealth · Public domain

ca. 1850-1876 తీసిన ఛాయాచిత్రం
బహిరంగ ప్రదేశంలో ఉన్న వరంగల్ కోట రాతి తోరణాల్లో ఒకదాన్ని ఈ ఛాయాచిత్రం చూపిస్తుంది. తోరణం గుండా వంపులున్న పొడవైన భవనం కనిపిస్తోంది. బోస్టన్ పబ్లిక్ లైబ్రరీ ఈ ఛాయాచిత్రాన్ని సుమారు 1850–1876 మధ్యకాలానికి చెందినదిగా పేర్కొంది.
Photo: unknown photographer, James Fergusson collection, Boston Public Library, via Digital Commonwealth · Public domain

ca. 1850-1886 తీసిన ఛాయాచిత్రం
వరంగల్ కోట తోరణం చెక్కిన పైభాగాన్ని ఈ దగ్గరి దృశ్యం చూపిస్తుంది. దూలం చివర రాతి హంస శిల్పం ఉంది; కిందనున్న అలంకరణలో వెనుక కాళ్లపై లేచిన జంతువును చెక్కారు. ఈ ఛాయాచిత్రం సుమారు 1850–1886 మధ్యకాలానికి చెందింది.
Photo: unknown photographer, James Fergusson collection, Boston Public Library, via Digital Commonwealth · Public domain

ca. 1850-1886 తీసిన ఛాయాచిత్రం
బోస్టన్ పబ్లిక్ లైబ్రరీ కేటలాగ్ ఈ భవనాన్ని వరంగల్ కోటలోని శిథిలమైన ఆలయంగా పేర్కొంది. విరిగిన పైకప్పుపై చిన్న చెట్లు పెరిగాయి. ఈ ఛాయాచిత్రం సుమారు 1850–1886 మధ్యకాలానికి చెందింది.
Photo: unknown photographer, James Fergusson collection, Boston Public Library, via Digital Commonwealth · Public domain

ca. 1850-1886 తీసిన ఛాయాచిత్రం
వరంగల్ కోటలోని బహిరంగ గడ్డిమైదానంలో ఈ చదునైన పైకప్పు రాతి మండపం ఉంది. సమీపంలో కొందరు నేలపై కూర్చున్నారు. ఈ ఛాయాచిత్రం సుమారు 1850–1886 మధ్యకాలానికి చెందింది.
Photo: unknown photographer, James Fergusson collection, Boston Public Library, via Digital Commonwealth · Public domain

1875 తీసిన ఛాయాచిత్రం
1870లలో తీసిన వరంగల్ తోరణం, దేవాలయ శిథిలాల ఛాయాచిత్రం: పొదల మధ్య కుడివైపు కీర్తి తోరణం, ఎడమవైపు స్తంభాల శిథిల నిర్మాణం, దూరంలో ఆర్చ్ల వరుసలున్న భవనం కనిపిస్తాయి.
Photo: unknown photographer, published 1875 (Lee-Warner Collection, British Library), via Wikimedia Commons · Public domain

before 1898 తీసిన ఛాయాచిత్రం
1898కు ముందు తీసిన ఈ ఛాయాచిత్రంలో వరంగల్ కోటలోని నాలుగు చెక్కిన రాతి తోరణాల్లో ఒకటి కనిపిస్తుంది. చుట్టూ గోడగానీ, కంచెగానీ లేకుండా అది బహిరంగ పొలంలో ఒంటరిగా నిలిచింది. క్యాంప్బెల్ పుస్తకం దీన్ని “విజయ ద్వారం” అని పిలుస్తుంది.
Photo: unknown photographer, Glimpses of the Nizam's Dominions (A. Claude Campbell), 1898 · Public domain

before 1898 తీసిన ఛాయాచిత్రం
ఈ శిథిల ద్వారాన్ని “హైదరాబాద్ గేట్” అని క్యాంప్బెల్ పుస్తకం పిలుస్తుంది. వరంగల్ కోట బయటి మట్టి ప్రాకారపు పశ్చిమ వైపున అది ఉందని కూడా ఆ పుస్తకం పేర్కొంటుంది. 1898కు ముందు తీసిన ఈ ఛాయాచిత్రంలో గోడలపై మొక్కలు పెరిగాయి.
Photo: unknown photographer, Glimpses of the Nizam's Dominions (A. Claude Campbell), 1898 · Public domain

before 1898 తీసిన ఛాయాచిత్రం
వరంగల్ కోట లోపలి పశ్చిమ ద్వారంగా ఈ కట్టడాన్ని క్యాంప్బెల్ పుస్తకం పేర్కొంటుంది. మొనదేలిన బురుజులున్న ఎత్తైన రాతి గోడల మధ్య చదునైన రాతి ద్వారం ఉంది. ఈ ఛాయాచిత్రం 1898లో ప్రచురితమైంది.
Photo: unknown photographer, Glimpses of the Nizam's Dominions (A. Claude Campbell), 1898 · Public domain

before 1898 తీసిన ఛాయాచిత్రం
ఈ కట్టడాన్ని వరంగల్లో సగం మట్టిలో కూరుకుపోయిన దేవాలయంగా క్యాంప్బెల్ పుస్తకం పేర్కొంటుంది. మహాదేవుడి దేవాలయానికి ఎదురుగా చెక్కిన మూడు రాతి ఎద్దులు ఉన్నాయని కూడా చెబుతుంది. ఈ ఛాయాచిత్రం 1898లో ప్రచురితమైంది.
Photo: unknown photographer, Glimpses of the Nizam's Dominions (A. Claude Campbell), 1898 · Public domain

before 1928 తీసిన ఛాయాచిత్రం
1925–26 నివేదిక ఈ దృశ్యాన్ని వరంగల్ కోటలోని పాత ఆలయ శిథిలాలుగా పేర్కొంది. చెట్ల కింద విరిగిన స్తంభాలు, సమీపంలో చెక్కిన రాతి తోరణం కనిపిస్తున్నాయి. ఆ నివేదిక 1928లో ప్రచురితమైంది.
Photo: Hyderabad Archaeological Department, Annual Report of the Archaeological Department of H.E.H. the Nizam's Dominions for 1925-26, 1928 · Public domain

before 1928 తీసిన ఛాయాచిత్రం
1925–26 నివేదిక వరంగల్ కోటలోని ఈ బండను “ఒరుకల్” (ఒకే బండ) అని పిలుస్తుంది. దాని పైభాగంలో చిన్న భవనాలు, అడుగున నీరు కనిపిస్తున్నాయి. ఆ నివేదిక 1928లో ప్రచురితమైంది.
Photo: Hyderabad Archaeological Department, Annual Report of the Archaeological Department of H.E.H. the Nizam's Dominions for 1925-26, 1928 · Public domain

before 1928 తీసిన ఛాయాచిత్రం
1925–26 నివేదిక ఈ పొడవైన మట్టి దిబ్బను వరంగల్ కోట పాత మట్టి ప్రాకారంగా గుర్తించింది. అది హిందూ కాలంలో నిర్మించారని నివేదిక పేర్కొంది. ఆ నివేదిక 1928లో ప్రచురితమైంది.
Photo: Hyderabad Archaeological Department, Annual Report of the Archaeological Department of H.E.H. the Nizam's Dominions for 1925-26, 1928 · Public domain

before 1928 తీసిన ఛాయాచిత్రం
1925–26 నివేదిక వరంగల్ కోటలోని ఈ ద్వారాన్ని చూపించి, ముస్లిం కాలానికి చెందినదిగా పేర్కొంది. వంపుల పైన రెండు కొనదేలిన కుడ్యపైనాలు ఉన్నాయి. ఆ నివేదిక 1928లో ప్రచురితమైంది.
Photo: Hyderabad Archaeological Department, Annual Report of the Archaeological Department of H.E.H. the Nizam's Dominions for 1925-26, 1928 · Public domain

before 1932 తీసిన ఛాయాచిత్రం
వరంగల్ కోటలోని శంభుని గుడి ఆలయం ముందు ఈ చెక్కిన రాతి ఎద్దు ఉంది. దాని మెడ నుంచి చెక్కిన గంటలు, గొలుసులు వేలాడుతున్నాయి. హిరానంద శాస్త్రి ఈ ఛాయాచిత్రాన్ని 1932లో ప్రచురించారు.
Photo: Hyderabad Archaeological Department, Shitab Khan of Warangal (Hyderabad Archaeological Series 9, Hirananda Sastri), 1932 · Public domain

before 1934 తీసిన ఛాయాచిత్రం
వరంగల్ కోటలోని శంభుని గుడిలో రాతి తలశిల్పం పడి ఉంది. 1934 నాటి పుస్తకం దీన్ని ప్రతాపరుద్రుడి తలగా భావించింది. ఏ శాసనమూ ఆ గుర్తింపును నిర్ధారించదు.

1964 తీసిన ఛాయాచిత్రం
వరంగల్కు చెందిన కుంభాండుడి రాతి శిల్పాన్ని 1964 నాటికి ఛాయాచిత్రంలో బంధించారు. అరిగిపోయిన ఈ శిల్పాన్ని గుండ్రని వంపు గూడులో చెక్కారు.
Photo: S. Gopalakrishna Murthy, The Sculpture of the Kakatiyas (A.P. Archaeological Series 34), Government of Andhra Pradesh, 1964, Fig. 12 · Public domain

1964 తీసిన ఛాయాచిత్రం
వరంగల్లోని చతుర్ముఖ లింగాన్ని 1964 నాటికి ఛాయాచిత్రంలో బంధించారు. నాలుగు ముఖాల్లో కిరీటాలు ధరించిన రెండు ముఖాలు ఫోటోలో కనిపిస్తున్నాయి.
Photo: S. Gopalakrishna Murthy, The Sculpture of the Kakatiyas (A.P. Archaeological Series 34), Government of Andhra Pradesh, 1964, Fig. 31 · Public domain

1964 తీసిన ఛాయాచిత్రం
వరంగల్లోని చెక్కిన ద్వారస్తంభాన్ని 1964 నాటికి ఛాయాచిత్రంలో బంధించారు. పొడవైన ద్వారస్తంభంపై తీగల అలంకరణ పట్టీలు నిలువుగా సాగాయి.
Photo: S. Gopalakrishna Murthy, The Sculpture of the Kakatiyas (A.P. Archaeological Series 34), Government of Andhra Pradesh, 1964, Fig. 33 · Public domain

1964 తీసిన ఛాయాచిత్రం
వరంగల్ ద్వారస్తంభం పక్కనున్న భిత్తిస్తంభాన్ని 1964 నాటికి ఛాయాచిత్రంలో బంధించారు. దాని పక్కన వజ్రాకార జాలరిపలక చెక్కబడి ఉంది.
Photo: S. Gopalakrishna Murthy, The Sculpture of the Kakatiyas (A.P. Archaeological Series 34), Government of Andhra Pradesh, 1964, Fig. 34 · Public domain

1964 తీసిన ఛాయాచిత్రం
వరంగల్ కోట ఆలయ పైదూలాన్ని 1964 నాటికి ఛాయాచిత్రంలో బంధించారు. అనేక చిన్న విగ్రహాల మధ్య పెద్ద విగ్రహం చెక్కారు; రెండు చివర్లలో గోపురాకార అలంకరణలు ఉన్నాయి.
Photo: S. Gopalakrishna Murthy, The Sculpture of the Kakatiyas (A.P. Archaeological Series 34), Government of Andhra Pradesh, 1964, Fig. 35 · Public domain

1964 తీసిన ఛాయాచిత్రం
వరంగల్లోని ఒక ఆలయ రంగమండపం పైకప్పును 1964 నాటికి ఛాయాచిత్రంలో బంధించారు. ఆ సమయంలో ఈ పైకప్పు హైదరాబాద్ రాష్ట్ర మ్యూజియంలో ఉందని ముద్రిత శీర్షిక పేర్కొంది.
Photo: S. Gopalakrishna Murthy, The Sculpture of the Kakatiyas (A.P. Archaeological Series 34), Government of Andhra Pradesh, 1964, Fig. 36 · Public domain

1964 తీసిన ఛాయాచిత్రం
వరంగల్లోని లక్ష్మీదేవి శిల్పమున్న త్రిభుజాకార పలకను 1964 నాటికి ఛాయాచిత్రంలో బంధించారు. దేవతకు ఇరువైపులా చిన్న విగ్రహాలు చెక్కబడ్డాయి.
Photo: S. Gopalakrishna Murthy, The Sculpture of the Kakatiyas (A.P. Archaeological Series 34), Government of Andhra Pradesh, 1964, Fig. 37 · Public domain

1964 తీసిన ఛాయాచిత్రం
వరంగల్లోని క్రాస్ ఆకారపు స్తంభశిరస్సును 1964 నాటికి ఛాయాచిత్రంలో బంధించారు. సాదా చదరపు ముఖం చుట్టూ చెక్కిన అంచులు, చిన్న విగ్రహాలు ఉన్నాయి.
Photo: S. Gopalakrishna Murthy, The Sculpture of the Kakatiyas (A.P. Archaeological Series 34), Government of Andhra Pradesh, 1964, Fig. 38 · Public domain

1964 తీసిన ఛాయాచిత్రం
వరంగల్ కేశవ ఆలయంలోని అలంకార పలకను 1964 నాటికి ఛాయాచిత్రంలో బంధించారు. చిన్న స్తంభాల మధ్య కూర్చున్న విగ్రహాల వరుస చెక్కబడి ఉంది.
Photo: S. Gopalakrishna Murthy, The Sculpture of the Kakatiyas (A.P. Archaeological Series 34), Government of Andhra Pradesh, 1964, Fig. 39 · Public domain

1964 తీసిన ఛాయాచిత్రం
వరంగల్లోని తోరణాన్ని 1964 నాటికి ఛాయాచిత్రంలో బంధించారు. దాని చెక్కిన పైదూలం నాలుగు ఎత్తైన స్తంభాలపై ఆనుకుని ఉంది.
Photo: S. Gopalakrishna Murthy, The Sculpture of the Kakatiyas (A.P. Archaeological Series 34), Government of Andhra Pradesh, 1964, Fig. 42 · Public domain

1964 తీసిన ఛాయాచిత్రం
వరంగల్లోని అలంకార పలకలను 1964 నాటికి ఛాయాచిత్రంలో బంధించారు. చిన్న స్తంభాల మధ్య గూడుల్లో నిలబడి ఉన్న విగ్రహాలు చెక్కబడ్డాయి.
Photo: S. Gopalakrishna Murthy, The Sculpture of the Kakatiyas (A.P. Archaeological Series 34), Government of Andhra Pradesh, 1964, Fig. 45a · Public domain

1964 తీసిన ఛాయాచిత్రం
వరంగల్లోని అలంకార పలకలను 1964 నాటికి ఛాయాచిత్రంలో బంధించారు. చిన్న స్తంభాల మధ్య నర్తకుల వరుసలు చెక్కబడ్డాయి.
Photo: S. Gopalakrishna Murthy, The Sculpture of the Kakatiyas (A.P. Archaeological Series 34), Government of Andhra Pradesh, 1964, Fig. 45b · Public domain

1964 తీసిన ఛాయాచిత్రం
వరంగల్లోని అలంకార పలకలను 1964 నాటికి ఛాయాచిత్రంలో బంధించారు. పైపట్టీ నిండా కూర్చున్న విగ్రహాలు, కిందిపట్టీ నిండా నిలబడి ఉన్న విగ్రహాలు ఉన్నాయి.
Photo: S. Gopalakrishna Murthy, The Sculpture of the Kakatiyas (A.P. Archaeological Series 34), Government of Andhra Pradesh, 1964, Fig. 45c · Public domain

1964 తీసిన ఛాయాచిత్రం
వరంగల్లోని సహస్రలింగాన్ని 1964 నాటికి ఛాయాచిత్రంలో బంధించారు. దాని ఉపరితలంపై అనేక చిన్న లింగాలు వరుసలుగా చెక్కబడ్డాయి.
Photo: S. Gopalakrishna Murthy, The Sculpture of the Kakatiyas (A.P. Archaeological Series 34), Government of Andhra Pradesh, 1964, Fig. 52 · Public domain

1964 తీసిన ఛాయాచిత్రం
వరంగల్కు చెందిన వీరభద్రుని రాతి విగ్రహాన్ని 1964 నాటికి ఛాయాచిత్రంలో బంధించారు. బహుచేతుల వీరభద్రుడు ఆయుధాలు ధరించి నిలబడి ఉన్నాడు; ఆయన పక్కన చిన్న విగ్రహాలు చెక్కబడ్డాయి.
Photo: S. Gopalakrishna Murthy, The Sculpture of the Kakatiyas (A.P. Archaeological Series 34), Government of Andhra Pradesh, 1964, Fig. 53 · Public domain

1964 తీసిన ఛాయాచిత్రం
వరంగల్లోని శివుని తలశిల్పాన్ని 1964 నాటికి ఛాయాచిత్రంలో బంధించారు. ముఖం పైన జటాజూటం ఎత్తుగా పేర్చినట్లు కనిపిస్తోంది.
Photo: S. Gopalakrishna Murthy, The Sculpture of the Kakatiyas (A.P. Archaeological Series 34), Government of Andhra Pradesh, 1964, Fig. 54 · Public domain

1964 తీసిన ఛాయాచిత్రం
వరంగల్ మట్టి ప్రాకారంలోని ఈ చిన్న ఆలయాన్ని “మచాలాదేవి ఆలయం”గా పేర్కొన్నారు. 1964 నాటికి తీసిన ఛాయాచిత్రంలో ఆలయం ప్రాకారం వాలులో కొంతవరకు పూడుకుపోయి కనిపిస్తోంది.
Photo: S. Gopalakrishna Murthy, The Sculpture of the Kakatiyas (A.P. Archaeological Series 34), Government of Andhra Pradesh, 1964, Fig. 56 · Public domain

1964 తీసిన ఛాయాచిత్రం
వరంగల్లోని సరస్వతీదేవి రాతి విగ్రహాన్ని 1964 నాటికి ఛాయాచిత్రంలో బంధించారు. నాలుగు చేతుల దేవత కాళ్లు మడిచి కూర్చుంది; ఆమె తల వెనుక ప్రభావళి ఉంది.
Photo: S. Gopalakrishna Murthy, The Sculpture of the Kakatiyas (A.P. Archaeological Series 34), Government of Andhra Pradesh, 1964, Fig. 64 · Public domain
ఇలా కూడా నమోదైంది
- Orugallu
- Orugolu
- Orrugallu
- Warangal
- Oruganti
- Ekasilanagaram
- Ekashilanagar
- Yeksilanagar
- Varankol
- Akshalinagar
- Sultanpur
ఆధార గ్రంథాలు
- Appanna Sastri (ed.) 1934
- ASI 1900
- Dalrymple 1793 (Montresor 1767)
- Deloche 2007
- Eaton 2005
- Elliot & Dowson III
- Epigraphia Telanganica 2023
- Fergusson and Burgess 1910
- Haig 1907
- Hirananda Sastri 1932
- HRIDAY Warangal leaflet
- IAR 1975-76
- IAR 1988-89
- IAR 1991-92
- IAR 1997-98
- Imperial Gazetteer 1909
- Nizam Archaeological Report 1914-15
- Nizam Archaeological Report 1931-33
- Nizam Archaeological Report 1934-35
- Nizam’s Archaeological Reports 1920–31
- OpenStreetMap
- Punjala 2016
- Parabrahma Sastry 1981 (Telugu)
- Parabrahma Sastry 1978
- Parabrahma Sastry 1975 (thesis)
- Richards & Narayana Rao 1980
- Gopalakrishna Murthy 1964
- Siddhesvara Charitra (ed. 1960)
- Talbot 2001
- UNESCO dossier 2017
- UNESCO additional information 2019
- Wagoner 2017 (Encyclopaedia Iranica)