కాకతీయులు సుమారు క్రీ.శ. 1000 నుంచి 1323 వరకు తెలంగాణ పీఠభూమి కేంద్రంగా పాలించిన రాజవంశం. ‘కాకతి’ అనే పేరు నుంచి వారికి ఈ పేరు వచ్చింది. ఆధార గ్రంథాల్లో కాకతిని ఒక పట్టణంగా, ఒక దేవతగా లేదా రెండింటికీ ఉన్న పేరుగా పేర్కొన్నారు. తొలి కాకతీయ పాలకులు పశ్చిమ చాళుక్యులకు సామంతులుగా అనుమకొండ నుంచి పాలించారు. అదే నేటి హనుమకొండ. రుద్రదేవుడు 1158 నాటికే పాలనలో ఉన్నాడు; 1163లో కాకతీయుల స్వాతంత్ర్యాన్ని ప్రకటించాడు. తరువాత రాజసభ ఓరుగల్లుకు, అంటే నేటి వరంగల్కు మారింది. రాజ్యం అత్యంత విస్తరించిన కాలంలో ప్రస్తుత తెలంగాణ, ఆంధ్రప్రదేశ్లలోని చాలా ప్రాంతాలు దాని పరిధిలో ఉండేవి. 1323లో ఢిల్లీ సుల్తానుల సైన్యం వరంగల్ను స్వాధీనం చేసుకోవడంతో ప్రతాపరుద్రుడు లొంగిపోయాడు.
రాజధానులకు ఏడాది పొడవునా నీరు అందించే నది లేకపోవడంతో పాలకులు, వారి సైన్యాధిపతులు నీటిపారుదల చెరువులు నిర్మించారు. హనుమకొండ, పాలంపేటలో వారి ఆలయాలు ఇప్పటికీ ఉన్నాయి; వరంగల్ కోటలో నాలుగు రాతి ప్రవేశ తోరణాలు మిగిలి ఉన్నాయి.
కాకతీయులు సుమారు మూడు శతాబ్దాల పాటు తెలంగాణను పాలించారు. ఈ చార్ట్కు ముందు, తరువాత ఈ ప్రాంతాన్ని పాలించిన శక్తులను చూపుతుంది. ఒక్కో శక్తి గురించి చదవడానికి దాని పట్టీని ఎంచుకోండి.
ఆ పాలక శక్తి గురించి చదవడానికి దాని పట్టీని ఎంచుకోండి.
ఇలా భద్రపరచండి
← అంతకుముందుఆ తరువాత →
రాజ్యం
కాకతీయులు
ఉత్తరం నుంచి పాలించిన సామ్రాజ్యం
సుల్తానుల రాజ్యం
నాయక అధిపతులు
బ్రిటిష్ రక్షణాధీనంలోని నిజాం సంస్థానం
తెలంగాణలో కొంత భాగాన్ని మాత్రమే పాలించారు
ప్రతి పట్టీ మూలాల్లో పేర్కొన్న తొలినాటి నుంచి చివరి తేదీ వరకు సాగుతుంది. గీతలతో చూపిన అంచు తేదీలపై అనిశ్చితిని సూచిస్తుంది. లేత చారల పట్టీ తెలంగాణలో కొంతభాగాన్నే పాలించిన రాజ్యాన్ని సూచిస్తుంది.ఆ పాలక శక్తి గురించి చదవడానికి దాని పట్టీని ఎంచుకోండి.
మౌర్యులు (అశోకుడు)
అశోకుడు, సుమారు క్రీ.పూ. 273–232
పాలనా కేంద్రం: పాటలీపుత్ర
మౌర్యులు పాటలీపుత్ర రాజధానిగా సామ్రాజ్యాన్ని పాలించారు. అశోకుని కాలంలో తెలంగాణ వారి సామ్రాజ్యంలో భాగంగా ఉండేది. శాతవాహనులు తొలుత మౌర్యుల ఆధీనంలో స్థానిక పాలకులుగా ఉన్నారు.
సుమారు క్రీ.పూ. 221 నుంచి క్రీ.శ. 3వ శతాబ్దం వరకు · c. 420–520 సంవత్సరాలు
పాలనా కేంద్రం: కోటిలింగాల; తరువాత ప్రతిష్ఠానం (పైఠాన్)
శాతవాహనులు దక్కన్ను పాలించిన రాజవంశం. వారి అధికారానికి తెలంగాణ కేంద్రంగా ఉండేది. దక్కన్లో విశాలమైన సామ్రాజ్యాన్ని నిర్మించిన శాతవాహనులు రోమ్తోనూ వాణిజ్యం సాగించారు.
సుమారు క్రీ.శ. 210 నుంచి 4వ శతాబ్దం మధ్యకాలం వరకు · c. 110–170 సంవత్సరాలు
పాలనా కేంద్రం: విజయపురి (నాగార్జునకొండ)
తెలంగాణలో కొంత భాగాన్ని మాత్రమే పాలించారు
ఇక్ష్వాకులు విజయపురి (నాగార్జునకొండ) రాజధానిగా కృష్ణా లోయను పాలించారు. నల్లగొండలోని ఫణిగిరి కూడా వారి ఆధీనంలో ఉండేది. అక్కడి బౌద్ధ కేంద్రాన్ని వారు పోషించారు. తెలంగాణలో కొంత భాగం మాత్రమే ఇక్ష్వాకుల పాలనలో ఉండేది. Telangana – Land and People గ్రంథం ప్రకారం, వారి రాజ్యం కృష్ణా నది మధ్య పరీవాహక ప్రాంతంలో ఉండేది. Epigraphia Telanganica తెలంగాణలో ఇక్ష్వాకుల శాసనాలు లభించిన ప్రదేశంగా ఫణిగిరిని మాత్రమే పేర్కొంటుంది. వారి పాలన ముగిసిన కాలంపై ఆధార గ్రంథాల్లో భిన్నాభిప్రాయాలున్నాయి. క్రీ.శ. 4వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో శాలంకాయనులు, విష్ణుకుండినులు ఎదిగేవరకు ఇక్ష్వాకులు పాలించారని Telangana – Land and People చెబుతుంది. Epigraphia Telanganica మాత్రం క్రీ.శ. 352ను వారి పాలన ముగిసిన సంవత్సరంగా పరిగణిస్తుంది.
విదర్భ రాజధానిగా పాలించిన వాకాటకుల ఆధీనంలో ఉత్తర తెలంగాణలోని గోదావరి లోయ ఉండేది. వారు గుప్తులకు మిత్రులు. తరువాత చాళుక్యులు వారి భూభాగాలను తమ రాజ్యంలో కలుపుకున్నారు. తెలంగాణలో కొంత భాగం మాత్రమే వాకాటకుల పాలనలో ఉండేది. Telangana – Land and People గ్రంథం ప్రకారం, ఆదిలాబాద్, నిజామాబాద్, కరీంనగర్ జిల్లాలు వారి ఆధీనంలో ఉండేవి; తెలంగాణలోని వివిధ ప్రాంతాలను వాకాటకులు, విష్ణుకుండినులు పాలించేవారు. మధ్య భారతదేశం, ఉత్తర దక్కన్లో వాకాటకుల పాలనాకాలం సుమారు క్రీ.శ. 300 నుంచి 500 వరకు అని అదే గ్రంథం పేర్కొంటుంది.
విష్ణుకుండినుల రాజవంశం తెలంగాణలోనే ఆవిర్భవించింది. తీరాంధ్రకు తరలివెళ్లే ముందు వారు తెలంగాణలోని రాజధానుల నుంచి పాలించారు. తెలంగాణలో కొంత భాగం మాత్రమే వారి ఆధీనంలో ఉండేది. Telangana – Land and People ప్రకారం, తెలంగాణలోని వివిధ ప్రాంతాలను విష్ణుకుండినులు, వాకాటకులు పాలించేవారు. విష్ణుకుండినుల తొలి రాజ్యం శ్రీశైలానికి ఉత్తరాన, నల్లగొండ, మహబూబ్నగర్ జిల్లాల పరిధిలో ఉండేదని అదే గ్రంథం చెబుతుంది.
బాదామి చాళుక్యులు బాదామి (వాతాపి) రాజధానిగా పాలిస్తూ తెలంగాణపై ఆధిపత్యం చెలాయించారు. తెలంగాణలో తెలుగు అక్షరాల తొలి వినియోగం వారి కాలంలోనే జరిగిందని Epigraphia Telanganica పేర్కొంటుంది. దీనికి ఆధారం క్రీ.శ. 660 నాటి అముదాలపాడు శాసనం. ఇది ప్రాచీన తెలుగు–కన్నడ లిపిలో, సంస్కృత భాషలో రాసిన శాసనం. తెలంగాణలో ఈ వంశానికి చెందిన 19 శాసనాలను Epigraphia Telanganica నమోదు చేసింది. అవన్నీ మహబూబ్నగర్, జోగులాంబ గద్వాల జిల్లాల్లో, ముఖ్యంగా ఆలంపూర్ పరిసరాల్లో లభించాయి. వాటిలో తేదీలు ఉన్న శాసనాలు 660 నుంచి 714–715 మధ్యకాలానికి చెందినవి. తెలంగాణను పాలించిన ప్రధాన రాజవంశాల్లో బాదామి చాళుక్యులను Telangana – Land and People పేర్కొంటుంది.
క్రీ.శ. 624 లేదా 640 నుంచి 1070 వరకు · 430–446 సంవత్సరాలు
పాలనా కేంద్రం: వేంగి
తెలంగాణలో కొంత భాగాన్ని మాత్రమే పాలించారు
తూర్పు చాళుక్యులు వేంగి రాజధానిగా తీరాంధ్రను పాలించారు. తెలంగాణపై ఆధిపత్యం కోసం రాష్ట్రకూటులతో పోటీపడ్డారు. సుమారు 956లో రాష్ట్రకూటుల సేవలో ఉన్న ఒక కాకతీయ సేనాధిపతి, తూర్పు చాళుక్య యువరాజుల్లో ఒకరు సింహాసనాన్ని అధిష్ఠించేందుకు సాయపడ్డాడు. ఈ వంశ పాలన ఎప్పుడు మొదలైందనే విషయంలో ఆధార గ్రంథాలు విభేదిస్తాయి. Telangana – Land and People 640ను ప్రారంభ సంవత్సరంగా పేర్కొనగా, Epigraphia Telanganica తొలి రాజైన విష్ణువర్ధనుని పాలనాకాలాన్ని 624–641గా పేర్కొంటుంది. తెలంగాణలో కొంత భాగం మాత్రమే తూర్పు చాళుక్యుల ఆధీనంలో ఉండేది. ముదిగొండ చాళుక్యుల వంటి వేంగి సామంతులు తెలంగాణలోని కొన్ని ప్రాంతాలను పాలించేవారని Telangana – Land and People చెబుతుంది. The Early History of the Deccan ప్రకారం, వేంగి రాజ్యపు పశ్చిమ సరిహద్దు తూర్పు కనుమల దిగువన ఉండేది; అంతకంటే పశ్చిమాన సాధించిన విజయాలతో లభించిన భూభాగాలు కొద్దికాలమే వారి ఆధీనంలో నిలిచాయి. వేంగి సామంతులైన ముదిగొండ పాలకుల కొరవి శాసనాన్ని పరబ్రహ్మ శాస్త్రి సుమారు 935 నాటిదిగా పేర్కొంటారు. Epigraphia Telanganica అదే శాసనాన్ని మొదటి భీముని పాలనలోని 920 సంవత్సరానికి చెందినదిగా పేర్కొంటుంది. 973లో వేంగి రాజు దానార్ణవుడు హతుడైన తరువాత కొరవి ప్రాంతంపై వేంగి పట్టు సడలిందని పరబ్రహ్మ శాస్త్రి రాస్తారు.
సుమారు క్రీ.శ. 753–973/975 · c. 220–222 సంవత్సరాలు
పాలనా కేంద్రం: మాన్యఖేట (మాల్ఖేడ్)
రాష్ట్రకూటులు మాన్యఖేటం (మల్ఖేడ్) రాజధానిగా దక్కన్ సామ్రాజ్యాన్ని పాలించారు. తెలంగాణపై వారికి ఆధిపత్యం ఉండేది. తొలి కాకతీయులు వారి సేనాధిపతులుగా పనిచేశారు. రాష్ట్రకూటుల తరువాత తెలంగాణ కల్యాణి చాళుక్యుల ఆధీనంలోకి వెళ్లింది.
సుమారు 750ల నుంచి క్రీ.శ. 973 వరకు · c. 214–223 సంవత్సరాలు
పాలనా కేంద్రం: వేములవాడ (కరీంనగర్)
తెలంగాణలో కొంత భాగాన్ని మాత్రమే పాలించారు
వేములవాడ చాళుక్యులు రాష్ట్రకూటుల ఆధీనంలో పనిచేసిన తెలంగాణ స్థానిక పాలకులు. తెలంగాణలోని వేములవాడ వారి రాజధాని. తెలంగాణలో ఎంత ప్రాంతం వారి పాలనలో ఉండేదనే విషయంలో ఆధార గ్రంథాలు విభేదిస్తాయి. ఈ వంశానికి చెందిన మొదటి అరికేసరికి, ఆయన వారసులకు రాష్ట్రకూటులు తెలంగాణలోని కొన్ని ప్రాంతాల పాలనను అప్పగించారని The Early History of the Deccan చెబుతుంది. వారు కరీంనగర్ జిల్లాను పాలించారని 1976 నాటి Warangal Gazetteer పేర్కొంటుంది. అయితే కల్యాణి చాళుక్యులు స్వాధీనం చేసుకునేవరకు తెలంగాణ ప్రాంతం వేములవాడ చాళుక్యుల ఆధీనంలో ఉండేదని Telangana – Land and People చెబుతుంది.
పాలనా కేంద్రం: మొదట ఖమ్మం సమీపంలోని ముడిగొండ; తరువాత కోరవి
తెలంగాణలో కొంత భాగాన్ని మాత్రమే పాలించారు
ముదిగొండ చాళుక్యులు తొలుత ఖమ్మం సమీపంలోని ముదిగొండ నుంచి, తరువాత కొరవి నుంచి పాలించారు. చాలాకాలం వేంగి తూర్పు చాళుక్యులకు సామంతులుగా ఉండి, సుమారు 1000 నుంచి కల్యాణి చాళుక్యుల ఆధీనంలో పనిచేశారు. ఖమ్మం, కొరవి పరిసరాల్లోని కొంత తెలంగాణ ప్రాంతం మాత్రమే వారి పాలనలో ఉండేది. వారి మూడు ప్రధాన శాసనాల్లో దేనికీ తేదీ లేదని Epigraphia Telanganica పేర్కొంటుంది. అందువల్ల ఈ గ్రంథం ఇతర ఆధారాలతో వారి పాలనాకాలాలను సుమారు 865 నుంచి 1196 మధ్య నిర్ణయిస్తుంది; తొలి రాజుల విషయంలో ఎన్. వెంకటరమణయ్య అభిప్రాయాన్ని అనుసరిస్తుంది. ఈ వంశం సుమారు 8వ శతాబ్దంలో ఎదిగిందని, కొరవిలో వారి పాలన 12వ శతాబ్దం చివరికి ముగిసిందని పరబ్రహ్మ శాస్త్రి భావిస్తారు. 12వ శతాబ్దం తరువాత ఈ పాలకుల ప్రస్తావన కనిపించదని Telangana – Land and People కూడా చెబుతుంది. అయితే పశ్చిమ గోదావరి జిల్లాలోని నత్తరామేశ్వరంలో 1218 నాటి శాసనం ఈ వంశానికి చెందిన కుసుమాదిత్యుడు, నాగతిని పేర్కొంటుందని పరబ్రహ్మ శాస్త్రి రాస్తారు. చివరి రాజైన నాగతిని కాకతీయ సేనాధిపతి రేచర్ల రుద్రుడు ఓడించడంతో కాకతీయులతో వారి యుద్ధాలు ముగిశాయని Epigraphia Telanganica సూచిస్తుంది. కాకతీయులు స్వతంత్రులయ్యాక ఈ వంశం తన భూభాగాలను విడిచి తీరప్రాంతంలో ఆశ్రయం పొందాల్సి వచ్చిందని పరబ్రహ్మ శాస్త్రి చెబుతారు.
పశ్చిమ చాళుక్యులు కల్యాణి రాజధానిగా దక్కన్ను పాలించారు. తొలి కాకతీయులు వారి ఆధీనంలో స్థానిక పాలకులుగా పనిచేశారు. పశ్చిమ చాళుక్యుల అధికారం క్షీణించడంతో కాకతీయులు స్వతంత్రులయ్యారు. రెండవ ప్రోలరాజును చాళుక్యులకు విధేయుడైన సామంతుడిగా పేర్కొనే చివరి శాసనం 1149 నాటిదని పరబ్రహ్మ శాస్త్రి చెబుతారు. 1151లో సింహాసనాన్ని అధిష్ఠించిన చాళుక్య రాజు మూడవ తైలపుని శాసనమేదీ తెలంగాణలో లభించలేదని కూడా ఆయన పేర్కొంటారు.
తెలంగాణలో ఎదిగిన కాకతీయులు తూర్పు దక్కన్ను పాలించారు. ఈ వెబ్సైట్లో వివరించిన చెరువులు, ఆలయాలు, కోటలను వారు నిర్మించారు. 1163కు ముందే కాకతీయులు స్వతంత్ర సార్వభౌమాధికారాన్ని సాధించారని పరబ్రహ్మ శాస్త్రి రాస్తారు. అంతకుముందు వారు తొలుత రాష్ట్రకూటులకు, తరువాత కల్యాణి చాళుక్యులకు సామంతులుగా పనిచేశారు.
కందూరు తెలుగు చోడులు పశ్చిమ చాళుక్యుల సామంతులుగా కోడూరు, పానుగల్లు నుంచి కందూరునాడును పాలించారు. తెలంగాణలో కొంత భాగం మాత్రమే వారి ఆధీనంలో ఉండేది. కందూరునాడు మహబూబ్నగర్, నల్లగొండ జిల్లాల్లోని కొన్ని ప్రాంతాల్లో విస్తరించి ఉండేదని పరబ్రహ్మ శాస్త్రి చెబుతారు. ఆయన, Telangana – Land and People గ్రంథం ఈ వంశ పాలనాకాలాన్ని సుమారు 1060–1160గా పేర్కొంటారు. Epigraphia Telanganicaలో ఈ వంశానికి సంబంధించిన విభాగంలో 1060 నుంచి 1243 వరకు శాసనాలు ఉన్నాయి. రుద్రదేవుడు ఈ వంశానికి చెందిన ఉదయచోడునితో యుద్ధం చేశాడు. ఉదయచోడుడు తన కుమార్తె పద్మను రుద్రదేవునికిచ్చి వివాహం చేసి సంధి చేసుకున్నాడని పరబ్రహ్మ శాస్త్రి పరిశోధన గ్రంథం చెబుతుంది. ఆ తరువాత ఈ వంశం కాకతీయుల సామంతులుగా కొనసాగింది. ఈ వంశానికి సంబంధించి ఇప్పటివరకు తెలిసిన చివరి శాసనం 1282 నాటిది. అది కాకతీయ పాలకురాలు రుద్రమదేవిని సార్వభౌమురాలిగా పేర్కొంటుంది.
పాలనా కేంద్రం: సుల్తాన్పూర్ (వరంగల్కు పెట్టిన కొత్త పేరు)
తుగ్లక్లు ఢిల్లీ సుల్తానులు. వారు 1323లో వరంగల్ను స్వాధీనం చేసుకోవడంతో కాకతీయ రాజ్యం అంతమైంది. తరువాత వరంగల్కు సుల్తాన్పూర్ అని పేరు పెట్టి నేరుగా పాలించారు.
బహమనీ సుల్తానులు తొలుత గుల్బర్గా నుంచి, తరువాత బీదర్ నుంచి దక్కన్ను పాలించారు. మొదట వరంగల్ నుంచి కప్పం వసూలు చేసిన వారు, 1422 లేదా 1424లో దానిని తమ రాజ్యంలో కలుపుకున్నారు. అయినప్పటికీ సుమారు 1475 వరకు తెలంగాణలో ఎక్కువ భాగం తెలుగు వెలమ పాలకుల ఆధీనంలోనే ఉండేది.
రేచర్ల వెలమలు రాచకొండ, దేవరకొండ రాజధానులుగా పాలించిన తెలుగు నాయకులు. ముసునూరి పాలకులను తొలగించి తెలంగాణలో ఎక్కువ భాగాన్ని తమ ఆధీనంలోకి తెచ్చుకున్నారు. ఆ కాలంలో ప్రధాన తెలుగు రాజశక్తిగా ఎదిగిన వీరు, తరచూ బహమనీలతో మైత్రి కొనసాగించారు.
కుతుబ్ షాహీ సుల్తానులు గోల్కొండ రాజధానిగా తెలంగాణను పాలించారు. వరంగల్ స్థానంలో గోల్కొండ తెలంగాణ రాజకీయ కేంద్రంగా మారింది. కుతుబ్ షాహీల పాలన 1512లో ప్రారంభమైందని Imperial Gazetteer, ఫిరిష్తా పేర్కొంటారు. అయితే గోల్కొండలోని 1518 నాటి శాసనం సుల్తాన్ కులీని ఇంకా బహమనీ సుల్తాన్ ఆధీనంలోని గవర్నరుగానే పేర్కొంటుంది.
మొఘలులు ఢిల్లీ చక్రవర్తులు. వారు గోల్కొండను స్వాధీనం చేసుకోవడంతో వరంగల్ కూడా వారి ఆధీనంలోకి వెళ్లింది. తెలంగాణ మొఘల్ సామ్రాజ్యంలో ఒక పరిపాలనా ప్రాంతంగా మారింది.
పాలనా కేంద్రం: ఔరంగాబాద్; తరువాత హైదరాబాద్ (1763 నుంచి)
అసఫ్ జాహీ నిజాంలు హైదరాబాద్ సంస్థానాన్ని పాలించారు. వారి కాలంలో వరంగల్ ఒక జిల్లాకు, సుబాకు (పరిపాలనా ప్రాంతానికి) కేంద్రంగా మారింది. భారత యూనియన్లో విలీనానికి ముందు ఇక్కడ పాలించిన చివరి రాజ్యం వారిదే. 1798, 1800 నాటి సైన్య సహకార ఒప్పందాలతో నిజాంలు ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీకి కట్టుబడ్డారు. సికింద్రాబాద్లో బ్రిటిష్ సైన్యాన్ని ఉంచారు. అయినప్పటికీ తెలంగాణను నిజాంలే పాలించారు; బ్రిటిష్వారు నేరుగా పాలించలేదు.
పశ్చిమ చాళుక్యుల సామంతుడైన మొదటి బేతరాజు నుంచి 1323లో బందీ అయిన ప్రతాపరుద్రుడి వరకు ఈ వంశంలో పది మంది పాలకులు ఉన్నారు. 1199–1262 మధ్య పాలించిన గణపతిదేవుడు కాలంలో ఈ రాజవంశం అత్యున్నత స్థాయికి చేరుకుంది.
కాకతీయులు, 12వ శతాబ్దం చివరి నుంచి క్రీ.శ. 1323 వరకు
ఓరుగల్లు వద్ద ఉన్న వరంగల్ కోట కాకతీయుల రాజధాని. ఈ పెద్ద వృత్తాకార కోటకు బయట మట్టి ప్రాకారం, లోపల రాతి ప్రాకారం ఉన్నాయి. ఉత్తరం, దక్షిణం, తూర్పు, పడమర—నాలుగు దిక్కుల్లో ఒక్కో ద్వారం ఉంది. రాజవంశ కులదైవమైన స్వయంభు ఆలయం కోట మధ్యలో ఉండేది.
హనుమకొండలోని వేయి స్తంభాల గుడి మూడు గర్భగుడులున్న ఆలయం; దీన్ని రుద్రదేవుడు 1163లో ప్రతిష్ఠించాడు. మూడు గర్భగుడులు శివుడు, విష్ణువు, సూర్యుడికి అంకితం. 1900 నాటి సర్వే దీన్ని నిజాం పాలిత ప్రాంతాల్లోని అత్యుత్తమ స్మారక కట్టడాల్లో ఒకటిగా పేర్కొంది.
పాలంపేటలోని రామప్ప ఆలయాన్ని సేనాధిపతి రేచర్ల రుద్రుడు 1213లో నిర్మించాడు. ఒకే గర్భగుడి, మూడు ప్రవేశ మండపాలున్న ఈ ఆలయం ఎత్తైన, రెండు అంచెల నక్షత్రాకార వేదికపై నిలుస్తుంది. డోలరైట్ రాతి బ్రాకెట్ శిల్పాలు, తేలికపాటి ఇటుకలతో నిర్మించిన శిఖరం ఈ ఆలయానికి ప్రసిద్ధి తెచ్చాయి.
కోటగుళ్లు అని కూడా పిలిచే ఘనపూర్ ఆలయ సముదాయంలో సుమారు 22 ఆలయాలు ఉన్నాయి. ములుగు తాలూకాలోని ఈ సముదాయం 260 అడుగుల వైపులున్న చతురస్రాకార ప్రాకారంలో ఉంది. ఆలయాలను ఎర్ర ఇసుకరాయి, గ్రానైట్తో నిర్మించారు.
1767 నుంచి 1964 వరకు ప్రచురించిన ఛాయాచిత్రాలు, ప్రణాళికలు, చిత్రపటాలు ఆధునిక మరమ్మతులకు ముందున్న దేవాలయాలు, కోట రూపాన్ని చూపిస్తాయి. అప్పటికి నిలిచి ఉండి, తరువాత కూలిపోయిన మండపాలు కొన్నింటిలో కనిపిస్తాయి; మరికొన్ని చెట్లతో కప్పబడిన స్మారక కట్టడాలను చూపిస్తాయి.
ఇక్కడి చారిత్రక ప్రదేశాల వివరాలను శాసనాలు, పురావస్తు సర్వే 1900 నాటి జాబితా ఆధారంగా రూపొందించాం; తరువాత రాసిన సంక్షిప్త వివరణలను ఆధారంగా తీసుకోలేదు. ఏదైనా వివరానికి 1900 నాటి సర్వే మాత్రమే ఆధారమైతే, ఆ విషయాన్ని స్పష్టంగా పేర్కొన్నాం.
పేర్లలో తేడాలు
ఒకే పేరును వేర్వేరు గ్రంథాలు వేర్వేరు విధాలుగా లిప్యంతరీకరిస్తాయి. అందుకే ప్రతి ప్రదేశానికి సంబంధించిన పేజీలో ఆ పేరుకు ఉన్న ఇతర రూపాలను కూడా ఇచ్చాం. వాటిలో ఏ రూపంతో వెతికినా ఆ ప్రదేశాన్ని కనుగొనవచ్చు. చారిత్రక ప్రదేశాల కోసం వెతకండి
ఆధారాల్లో లేని వివరాలు
ఘనపూర్ ప్రస్తావన జనాభా లెక్కల పట్టికల్లో ఉంది, కానీ 1900 నాటి జాబితాలో లేదు. కూసుమంచి ప్రస్తావన 1900 నాటి జాబితాలో ఉంది, కానీ పరిశీలించిన ఆధునిక పరిశోధన గ్రంథాల్లో లేదు. పాత, కొత్త ఆధారాల్లో ఇలా ప్రస్తావన లేని సందర్భాలను గుర్తించాం.