వాస్తుశిల్పం, ఇంజినీరింగ్
ఆలయాల నిర్మాణ నమూనాలు
గర్భగుడుల సంఖ్యను బట్టి కాకతీయ ఆలయాలను ఐదు రకాలుగా వర్గీకరిస్తారు: ఏకకూటం (ఒకటి), ద్వికూటం (రెండు), త్రికూటం (మూడు), చతుష్కూటం (నాలుగు), పంచకూటం (ఐదు). వై. గోపాలరెడ్డి (1985) ఘనపూర్ ఆలయాలపై చేసిన అధ్యయనాన్ని అనుసరిస్తూ బి. మురళీకృష్ణ (2024) ఈ ఐదు రకాలను వివరించారు. వేయి స్తంభాల గుడి దక్షిణాభిముఖంగా ఉంది.

పై నుంచి కనిపించే రామప్ప దేవాలయ సముదాయం. బయటకు పొడుచుకొచ్చిన అనేక మూలలున్న ప్రధాన దేవాలయ పీఠం దీర్ఘచతురస్రాకార ప్రాకారం లోపల ఉంది.

వేయి స్తంభాల దేవాలయంలోని ఒక గర్భగుడి నిర్మాణం ఎత్తైన పీఠంపై ఉంది. పీఠం మెట్ల వరుసలుగా గోడలను మించి బయటకు పొడుచుకొచ్చింది.
1 · ఏకకూటం
ఏకకూట ఆలయంలో ఒక గర్భగుడి, దాని ముందు స్తంభాల మండపం ఉంటాయి. రామప్ప ఆలయానికి ఒక గర్భగుడి ఉంది; దాని మండపానికి మూడు ప్రవేశద్వారాలు ఉన్నాయి.
ఆధార గ్రంథాలు: UNESCO dossier 2017Rama Rao 1966Murali Krishna 2024
2 · ద్వికూటం
ద్వికూట ఆలయంలో రెండు గర్భగుడులు ఉంటాయి. బి. మురళీకృష్ణ మూడు రకాలను వివరిస్తారు: ఎల్ ఆకారంలో పక్కపక్కన ఉన్న రెండు గర్భగుడులు, ఎదురెదురుగా ఉన్న రెండు గర్భగుడులు, ఒకే మండపంతో అనుసంధానమైన రెండు గర్భగుడులు. ఇక్కడి చిత్రం చివరి రకానికి సాధారణ నమూనా. ద్వికూట ఆలయం ఏ దిశలో ఉంటుందో, ప్రవేశద్వారం ఎక్కడ ఉంటుందో ఆధార గ్రంథం చెప్పలేదు. అందువల్ల ఇది ఏ ఒక్క నిర్దిష్ట ఆలయానికీ పటం కాదు. చిట్యాల మండలంలోని ఒడితెల ఆలయాన్ని బి. మురళీకృష్ణ ఈ రకానికి ఉదాహరణగా పేర్కొన్నారు.
ఆధార గ్రంథాలు: Murali Krishna 2024
3 · త్రికూటం
త్రికూట ఆలయంలో ఒక స్తంభాల మండపానికి మూడు వైపులా మూడు గర్భగుడులు ఉంటాయి. వేయి స్తంభాల గుడిలో పశ్చిమాన శివుడు, ఉత్తరాన విష్ణువు, తూర్పున సూర్యుడు ఉన్నారు. ఆలయం దక్షిణాభిముఖంగా ఉంది.
ఆధార గ్రంథాలు: Rama Rao 1966Murali Krishna 2024
4 · చతుష్కూటం
చతుష్కూట ఆలయంలో నాలుగు గర్భగుడులు ఉంటాయి. బి. మురళీకృష్ణ దీన్ని త్రికూటానికి ఒక రూపాంతరంగా పేర్కొంటారు. కందూరు తెలుగు చోడులు నిర్మించిన పానగల్ పచ్చల సోమేశ్వరాలయాన్ని దీనికి ఉత్తమ ఉదాహరణగా చెబుతారు. కాబట్టి ఈ ఉదాహరణలోని ఆలయాన్ని కాకతీయ రాజులు నిర్మించలేదు.
ఆధార గ్రంథాలు: Murali Krishna 2024
5 · పంచకూటం
రామానుజపురంలోని ఎరుకల నాంచారిగుడి మొదట త్రికూట ఆలయంగా ఉండేది. తరువాత తూర్పు, పడమర వైపుల్లో మరో రెండు గర్భగుడులు నిర్మించి, వాటిని రెండో మండపంతో కలిపారు. ఆ రెండో మండపం ఎక్కడ ఉందో ఆధార గ్రంథం చెప్పలేదు. అందువల్ల ఇక్కడి చిత్రంలో దాని స్థానాన్ని సూచనప్రాయంగా మాత్రమే చూపించాం.
ఆధార గ్రంథాలు: Murali Krishna 2024
పై నుంచి చూస్తే ఆలయ భాగాలు ఎలా అమరి ఉంటాయో ఈ నమూనా చిత్రాలు చూపిస్తాయి. ఇవి కొలతల పటాలు కావు.
ఇసుకపూరిత పునాదులు
రామప్ప ఆలయం ఇసుకపూరిత పునాదిపై నిలిచి ఉంది. ముందుగా రెండు నుంచి మూడు మీటర్ల లోతున గొయ్యి తవ్వి ఇసుకతో నింపారు. దాని చుట్టూ సున్నం వంటి బంధక పదార్థం వాడకుండా రాళ్లతో ఒకటి నుంచి రెండు మీటర్ల ఎత్తైన గోడ కట్టి, లోపల ఇసుక నింపారు. తరువాత 1.5 మీటర్ల ఎత్తైన మరో గోడతో ఇసుక పొరను మరింత ఎత్తుకు పెంచారు. ఇలా ఇసుక పొర మొత్తం సుమారు ఆరు మీటర్ల లోతుకు చేరింది. గోడల మధ్య బంధించిన ఈ ఇసుక పొర ఆలయ బరువును విస్తృతంగా పంచుతుందని నామినేషన్ పత్రం వివరిస్తుంది.
మూలం: UNESCO dossier 2017
ఈ ఇసుకపూరిత పునాదికి ఒక బలహీనత కూడా ఉంది. ఇసుకపై ఆనుకున్న ఇసుకరాతి నేల దూలాలు విరిగిపోయినట్లు వరంగల్ ప్రాంతీయ ఇంజనీరింగ్ కళాశాల ఇంజనీర్లు గుర్తించారు. దాంతో మండపంలోని నాలుగు ప్రధాన డోలరైట్ స్తంభాలు కుంగిపోయాయి.
మూలం: UNESCO dossier 2017
నిర్మాణంలో వాడిన పదార్థాలు

మండపం లోపల, చెక్కిన గర్భగుడి ప్రవేశద్వారం పక్కన మెరుగుపెట్టిన నల్లరాతి స్తంభం ఉంది. దాన్ని ఉంగరాల్లా తిప్పి మలిచి, చిన్న శిల్పాల వరుసలతో అలంకరించారు.
| సామగ్రి | ఉపయోగించిన చోటు | గమనికలు |
|---|---|---|
| డోలరైట్ రాయి | స్తంభాలు, ద్వారబంధాలు, ద్వార ఉత్తరాలు, కొక్కెం శిల్పాలు, మండపంలోని నాలుగు ప్రధాన స్తంభాలు | సూక్ష్మకణ నిర్మాణం గల నల్లరాయి; నున్నగా మెరుగుపెట్టవచ్చు |
| గ్రానైట్ | భారీ బరువులు మోసే ఇతర స్తంభాలు, అడ్డదూలాలు | — |
| చెల్వాయి ఇసుకరాయి | ఆలయపు ప్రధాన నిర్మాణభాగం | గులాబీ రంగు; ఆలయానికి గులాబీ ఛాయ ఇస్తుంది |
| ఇటుక | దేవాలయ శిఖరం | నీటిపై తేలే స్వభావం; సుమారు 14 × 6 × 4 అంగుళాలు, 3 కిలోగ్రాముల బరువు |
కాకతీయ శిల్పకళలో డోలెరైట్ రాయికి ప్రత్యేక స్థానం ఉంది. రామప్ప ఆలయంలో స్తంభాలు, ద్వారబంధాల నిలువు భాగాలు, ద్వారాల పైదూలాలు, బ్రాకెట్ శిల్పాలకు దీన్ని వాడారు. సూక్ష్మ కణాలతో కూడిన ఈ నల్లరాతిపై ఎంతో సున్నితమైన చెక్కడాలు చేయవచ్చని 1900 నాటి సర్వే ఉప్పరపల్లె వివరణలో పేర్కొంది. ఈ రాయి బాగా మెరుగు పడుతుందని, రంగు, కణ నిర్మాణం అంతటా ఒకేలా ఉంటాయని కూడా తెలిపింది.
ఆధార గ్రంథాలు: UNESCO dossier 2017 · ASI 1900
రామప్ప మండపంలో బరువును మోసే నాలుగు ప్రధాన స్తంభాలు డోలెరైట్ రాతితో చేసినవి. అధిక బరువును మోసే ఇతర స్తంభాలు, దూలాలకు గ్రానైట్ వాడారు. ఆలయ ప్రధాన నిర్మాణానికి గులాబీ రంగు చెల్వాయి ఇసుకరాయిని ఉపయోగించారు. అందుకే ఆలయం గులాబీ వర్ణంలో కనిపిస్తుంది.
మూలం: UNESCO dossier 2017
రామప్ప ఆలయ శిఖరాన్ని తేలికైన, రంధ్రాలు గల ఇటుకలతో నిర్మించారు. ఇవి నీటిపై తేలేంత తేలికగా ఉంటాయి. నామినేషన్ పత్రం ప్రకారం వాటి సాంద్రత ఘన సెంటీమీటరుకు 0.85 నుంచి 0.90 గ్రాములు. ఒక్కో ఇటుక సుమారు 14 × 6 × 4 అంగుళాల కొలతలతో, సుమారు 3 కిలోగ్రాముల బరువుతో ఉంటుంది. పాలంపేట ఆలయ శిఖరాన్ని పూర్తిగా ఇటుకలతో నిర్మించారని, నిర్మాణ ఆకృతికి తగినట్లు ఆ ఇటుకలను మలిచారని 1900 నాటి సర్వే నమోదు చేసింది. ఉత్తరం వైపున ఉన్న చిన్న ఆలయానికి కూడా ఇటుక శిఖరం ఉందని తెలిపింది.
ఆధార గ్రంథాలు: ASI 1900 · UNESCO dossier 2017
ఆధారపు బ్రాకెట్ శిల్పాలు
స్తంభాల నుంచి బయటకు పొడుచుకువచ్చే స్త్రీరూప బ్రాకెట్ శిల్పాలను మదనికలు అంటారు. కాకతీయ కాలపు శిల్పాల్లో వీటి గురించే ఎక్కువగా వర్ణనలు ఉన్నాయని రామప్ప నామినేషన్ పత్రం పేర్కొంటుంది. రామప్పలో ఇవి డోలెరైట్ స్తంభాల భుజాల నుంచి విస్తరించి, బయటకు చాచిన పైకప్పు అంచుకు ఊతమిస్తాయి. ఈ శిల్పాలతో కూడిన బ్రాకెట్లను ఆలయానికి ‘ప్రత్యేకంగా కనిపించే లక్షణం’గా 1900 నాటి సర్వే వర్ణించింది.

రామప్పలోని మదనిక బ్రాకెట్ శిల్పం: మెరుగుపెట్టిన ముదురు రాతితో చెక్కిన స్త్రీమూర్తి చేతులు పైకెత్తి, స్తంభశిరోభాగానికి, పైకప్పు అంచుకు మధ్య అమర్చారు.

బ్రాకెట్ శిల్పాలన్నీ మదనికలు కావు. ఇక్కడ ఇసుకరాతి స్తంభశిరోభాగాలపై ముదురు రాతితో చెక్కిన చిన్న ఏనుగులపై దూకుతున్న సింహాల్లాంటి వ్యాళాలు కనిపిస్తాయి.
Photo: Rangan Datta Wiki, via Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0
నర్తకి, వేటగత్తె, మద్దెల వాయించే స్త్రీ, తనకు తాను పూలమాల వేసుకుంటున్న స్త్రీ వంటి భిన్న రూపాల్లో శిల్పులు వీటిని చెక్కారు. మండపంలో 38 బ్రాకెట్ శిల్పాలు ఉన్నాయని, వాటిలో పన్నెండు మదనికలని నామినేషన్ పత్రం పేర్కొంటుంది. అదే పత్రంలో మరోచోట మదనికలు, గజవ్యాలాలు కలిపి 40 ఉన్నాయని, ఒక్కొక్కటి సుమారు ఆరు అడుగుల ఎత్తు ఉంటుందని ఉంది.
మూలం: UNESCO dossier 2017
ద్వారాల పైదూలాలపై గజలక్ష్మి శిల్పాలు ఉన్నాయి. ఘనపూర్ ప్రధాన ఆలయంలో అంతరాళ ద్వారంపై శివతాండవ శిల్పం ఉంది.
నీరు

రామప్ప చెరువు కట్ట నీటివైపు ముఖాన్ని దగ్గరగా అమర్చిన రాతి పలకల పొరతో బలోపేతం చేశారు.
Photo: Thirumal Prasad Patil, via Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0

అవతలి ఒడ్డువెంబడి అటవీ కొండలున్న పాకాల సరస్సు.
| కొలత | విలువ | ఆధారం |
|---|---|---|
| పాకాల ఆనకట్ట పొడవు | 2,000 గజాల కంటే ఎక్కువ | ఇంపీరియల్ గెజిటీర్ |
| పాకాల ఆనకట్ట పొడవు | సుమారు ఒక మైలు | శాస్త్రి; 1900 నాటి సర్వే |
| పాకాల ఆనకట్ట పొడవు | 1,219 మీటర్లు | 1976 వరంగల్ గెజిటీర్ |
| పాకాల చెరువు నీరు విస్తరించిన వైశాల్యం | దాదాపు 13 చదరపు మైళ్లు | ఇంపీరియల్ గెజిటీర్ |
| పాకాల చెరువు నీటి నిల్వ సామర్థ్యం | 2,452 మిలియన్ క్యూబిక్ అడుగులు | శాస్త్రి |
| రామప్ప చెరువు నీటి నిల్వ సామర్థ్యం | 2,912 మిలియన్ ఘన అడుగులు (2.912 బిలియన్ ఘన అడుగులు) | యునెస్కో దస్త్రం |
కాకతీయులు, వారి సామంతులు విస్తృతంగా చెరువులు నిర్మించడంతో దాదాపు ప్రతి గ్రామంలో కనీసం ఒక చెరువు ఉండేది. ‘Telangana – Land and People’ ఈ పరిస్థితి కాకతీయుల కాలంలోనే ఉండేదని చెబుతుంది. పరబ్రహ్మ శాస్త్రి మాత్రం 1978 నాటి ఆ జిల్లాల పరిస్థితిని దాదాపు ఇలాంటి మాటల్లో వర్ణించారు.
ఆధార గ్రంథాలు: Goel et al. 2022 · Parabrahma Sastry 1978
పాకాల చెరువు ఈ జలాశయాల్లోకెల్లా పెద్దది. దాని కట్ట 2,000 గజాలకు పైగా పొడవు ఉండి, దాదాపు 13 చదరపు మైళ్ల విస్తీర్ణంలో నీటిని నిల్వ చేస్తుంది. ఇంపీరియల్ గెజిటీర్ కట్ట పొడవును, నీటిమట్టం విస్తరించే వైశాల్యాన్ని ఈ విధంగా పేర్కొంటుంది. శాస్త్రి, 1900 నాటి సర్వే కట్ట పొడవు సుమారు ఒక మైలు అని చెబుతాయి; 1976 నాటి వరంగల్ గెజిటీర్ 1,219 మీటర్లు అని ఇస్తుంది. నీటి నిల్వ సామర్థ్యం ప్రకారం చూస్తే, రామప్ప చెరువులో 2,912 మిలియన్ ఘనపు అడుగుల నీరు నిల్వ ఉంటుందని యునెస్కో పత్రం పేర్కొంటుంది. ఇది పాకాల చెరువుకు శాస్త్రి ఇచ్చిన 2,452 మిలియన్ ఘనపు అడుగుల అంచనాకంటే ఎక్కువ.
ఆధార గ్రంథాలు: Imperial Gazetteer 1909 · Parabrahma Sastry 1978 · ASI 1900 · Warangal District Gazetteer 1976 · UNESCO dossier 2017
పాలకులు, వారి సామంతులు దేవాలయాలకు చెరువులను దానంగా ఇచ్చారు. ఒక్కో చెరువుతోపాటు ఏయే గ్రామాలను దానం చేశారో సంబంధిత దానశాసనాలు తెలియజేస్తాయి.
ఆధార గ్రంథాలు: Goel et al. 2022 · Epigraphia Telanganica 2023
కోటలు, ప్రాకారాలు

వరంగల్ కోట రాతి ప్రాకారంలోని ఒక భాగం. నునుపుగా మలిచిన పెద్ద రాతి దిమ్మలను మెట్లలాంటి వరుసల్లో పేర్చి నిర్మించారు.

కీర్తితోరణం ముందు నేలపై పడి ఉన్న స్వయంభు దేవాలయ శిల్పఖండాలు—వాటిలో స్తంభపీఠాలు, ద్వారపు పై అడ్డపట్టీల ముక్కలు ఉన్నాయి.
Photo: Rangan Datta Wiki, via Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0
| పేరు | అర్థం | ఆధారం |
|---|---|---|
| భూమికోట | బయటి మట్టి ప్రాకారం | సంప్రదాయ కథనం |
| కలుకోట | లోపలి రాతికోట | సంప్రదాయ కథనం |
| పరిఖ | మట్టి ప్రాకారం చుట్టూ ఉన్న వెడల్పైన, లోతైన కందకం | సంప్రదాయ కథనం |
| ప్రాకారం | మట్టి ప్రాకారం | క్రీడాభిరామము |
| కంచుకోట (‘కాంస్యకోట’ అని పదార్థం) | రాతికోటనే ఈ పేరుతో కూడా పిలిచారు | పరబ్రహ్మ శాస్త్రి |
| కంచుకోట (‘కాంస్యకోట’ అని పదార్థం) | రాజభవనం చుట్టూ ఇటుకలతో నిర్మించిన ఆవరణ | ఎం. రామారావు |
సంప్రదాయ కథనాల్లో వరంగల్ కోటను రెండు భాగాలుగా వర్ణిస్తారు: బయట భూమికోట అనే మట్టికోట, లోపల కలుకోట అనే రాతికోట. మట్టి ప్రాకారం చుట్టూ ‘పరిఖ’ అనే వెడల్పైన, లోతైన కందకం ఉండేది. పద్నాలుగో లేదా పదిహేనో శతాబ్దానికి చెందిన తెలుగు కావ్యం ‘క్రీడాభిరామము’ ఆ గోడను ‘ప్రాకారం’ అని పేర్కొంటుంది. ‘కంచుకోట’ అనే పేరు విషయంలో ఆధార గ్రంథాలు భిన్నంగా చెబుతున్నాయి. పరబ్రహ్మ శాస్త్రి రాతికోటనే కంచుకోటగా పేర్కొంటారు. ఎం. రామారావు మాత్రం కోట లోపల రాజభవనం చుట్టూ ఉన్న ఇటుక ప్రాకారానికి ఆ పేరును వర్తింపజేస్తారు.
ఆధార గ్రంథాలు: HRIDAY Warangal leaflet · Parabrahma Sastry 1978 · Parabrahma Sastry 1975 (thesis) · Rama Rao 1966
శాసనాధారాలతో నిర్ధారితమైన వాస్తవంగా కాక, మూలాలు దీనిని ఒక సంప్రదాయంగా పేర్కొంటాయి.
కోట చుట్టూ ఒక మట్టిగోడ, ఒక రాతిగోడ ఉన్నట్లు 1900 నాటి పురావస్తు సర్వే నమోదు చేసింది. ఉత్తరం, దక్షిణం, తూర్పు, పడమర దిశల్లో ఒక్కొక్కటి చొప్పున నాలుగు ద్వారాలను మాత్రమే ఆ సర్వే గుర్తించింది. అప్పట్లో తూర్పు, పడమర ద్వారాలు మాత్రమే వాడుకలో ఉన్నాయని తెలిపింది.
ఆధార గ్రంథాలు: ASI 1900 · HRIDAY Warangal leaflet · Warangal District Gazetteer 1976
తరువాతి ఆధారాలు ఒక్కో గోడకు నాలుగు చొప్పున మొత్తం ఎనిమిది ద్వారాలను పేర్కొంటాయి. బురుజుల సంఖ్యను కూడా 46 నుంచి 77 వరకు వేర్వేరుగా ఇస్తాయి. 1900 నాటి సర్వే ముందుగా, మరింత క్రమబద్ధంగా జరిగినది కాబట్టి ఈ వెబ్సైట్ దానిలోని సంఖ్యలను అనుసరిస్తుంది.
రాతిగోడను సరిగా మలచని, వేర్వేరు ఆకారాల్లో ఉన్న నల్ల గ్రానైట్ రాళ్లతో నిర్మించారు. ఒక వరుసలో రాళ్లను అడ్డంగా, తరువాతి వరుసలో నిలువుగా అమర్చారు. ఇలా అమర్చడం వల్ల గోడపై బయటివైపు పడే అధిక ఒత్తిడిని సమతుల్యం చేయగలిగారు. వరంగల్ వారసత్వంపై ఒక సమాచార పత్రం ఈ పద్ధతిని వివరిస్తుంది.
మూలం: HRIDAY Warangal leaflet