కాకతీయుల నాణేలు, తూనికలు, కొలతలు
కాకతీయులు తమ రాజచిహ్నమైన వరాహం ముద్రించిన చిన్న బంగారు నాణేలను వాడారు. ఈ పేజీలో ఇప్పటికీ లభ్యమైన నాణేలు, ముద్రలు; వాటిని పండితులు ఎలా గుర్తించారో; శాసనాల్లోని నాణేల పేర్లు, విలువలు; ధాన్యం, భూమి కొలతల వివరాలు ఉన్నాయి.
నేటికీ లభ్యమైన ఆధారాలు: నాణేలు, ముద్రలు

ప్రచురిత నివేదికలోని చిత్రం
గణపతిదేవుడి పాలనలో 1260 ఏప్రిల్ 12న తేదీ వేసిన గరవపాడు రాగి రేకుల శాసనం ముద్ర ఇది. పైభాగంలో చంద్రవంక, సూర్యుడు; మధ్యలో నిలువుగా ఉన్న బాకుతో వరాహం; దిగువన ఆవు ఉన్నట్లు సి. ఆర్. కృష్ణమాచార్లు వివరించారు. ముద్రిత చిత్రపటంలో చంద్రవంక స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది; వరాహం, ఆవు మాత్రం మసకగా ఉన్నాయి. ముద్రపై ఎలాంటి లిఖితమూ లేదు.
Epigraphia Indica, Vol. XVIII (1925-26), plate of the Garavapadu grant of Ganapatideva, Saka 1182, after p. 350 (scan page n445). · Public domain
కాకతీయుల నాణేల గురించి మూడు రకాల ఆధారాలు మిగిలి ఉన్నాయి. మొదటిది చిన్న బంగారు నాణేలు; పరబ్రహ్మ శాస్త్రి పరిశీలించిన నాణేలు హైదరాబాద్ రాష్ట్ర మ్యూజియంలో ఉన్నాయి. రెండోది కాకతీయుల రాగి రేకుల దానశాసనాలకు జతచేసిన ముద్రలు. మూడోది నాణేలు, తూనికలు, కొలతల పేర్లు తెలిపే అనేక శాసనాలు. నాణేలపై వ్యక్తిగత పేరు కాకుండా రాజబిరుదు ఉంటుంది.
Parabrahma Sastry 1975 (coins) · Parabrahma Sastry 1975, Kakatiya Coins and Measures, pp. 9-17 (coins and catalogue); Parabrahma Sastry 1975, pp. 11-14 and 18-19 (coin names and measures in inscriptions)
| Plates | Date | Emblems | Legend |
|---|---|---|---|
| Garavapadu plates | 12 April 1260 | crescent moon, sun, boar with an upright dagger, cow | none found (Krishnamacharlu) |
| Kotagiri plates | 1273 | no separate seal, a boar in relief on the loop joint | — |
| Khandavalli plates | gifts of 1289 and 1292 | sun, moon, boar, small cow, upright sword | Dayagajakesari |
ఆధార గ్రంథాలు: Parabrahma Sastry 1975 (coins)Epigraphia Indica XVIIIKotagiri plates 1925Epigraphia Telanganica 2023 · Parabrahma Sastry 1975, p. 5 (Bayyaram verses 12-13, from Epigraphia Andhrica I, p. 88); Epigraphia Indica XVIII, pp. 346-348, and seal photograph on the plate after p. 350 ↗; Kotagiri plates 1925, opening description of the plates; Parabrahma Sastry 1975, pp. 3-5 and Plate II (seal); Parabrahma Sastry 1975, pp. 7-8 (Terala inscription of 1292); Parabrahma Sastry 1975, Introduction by N. Ramesan, dated 6 September 1975; Epigraphia Telanganica Vol. III, pp. 78-79 (Khandavalli plates) ↗
వరాహం కాకతీయుల రాజచిహ్నం. మొదటి ప్రోలరాజు వారసులు తమ బంగారు నాణేలపై, పశువులపై వరాహ చిహ్నాన్ని ముద్రించారని బయ్యారం చెరువు శాసనం చెబుతుంది. తమ ప్రభువులైన పశ్చిమ చాళుక్యుల నుంచి కాకతీయులు ఈ చిహ్నాన్ని స్వీకరించారని పరబ్రహ్మ శాస్త్రి భావిస్తారు. 1260 ఏప్రిల్ 12 నాటి గరవపాడు తామ్రశాసనాల ముద్రపై నెలవంక, సూర్యుడు, నిలువుగా ఉన్న బాకుతో కూడిన వరాహం, ఆవు కనిపిస్తాయి. ఈ తామ్రశాసనాలను పరిష్కరించి ప్రచురించిన సి. ఆర్. కృష్ణమాచార్లు, ముద్రపై ఎటువంటి లేఖనం లేదని పేర్కొన్నారు. 1273 నాటి కోటగిరి తామ్రశాసనాలకు ప్రత్యేక ముద్ర లేదు. ఆ రేకులను కలిపి ఉంచే లోహపు ఉంగరం అతుకు వద్ద వరాహ రూపాన్ని ఉబ్బెత్తుగా చెక్కారు.
Parabrahma Sastry 1975 (coins)Epigraphia Indica XVIIIKotagiri plates 1925 · Parabrahma Sastry 1975, p. 5 (Bayyaram verses 12-13, from Epigraphia Andhrica I, p. 88); Epigraphia Indica XVIII, pp. 346-348, and seal photograph on the plate after p. 350 ↗; Kotagiri plates 1925, opening description of the plates
ఖండవల్లి రాగి రేకుల శాసనాలపై లిఖితంతో కూడిన ఏకైక తెలిసిన కాకతీయ ముద్ర ఉంది. దానిపై సూర్యుడు, చంద్రుడు, వరాహం, చిన్న ఆవు, నిలువుగా ఉన్న ఖడ్గం కనిపిస్తాయి; వాటి కింద “దయాగజకేసరి” అని లిఖించారు. ప్రతాపరుద్రుడి పాలనలో ఇద్దరు ప్రముఖులు 1289, 1292లో ఇచ్చిన దానాలను ఆ రాగి రేకుల శాసనాలు నమోదు చేస్తాయి. ముద్ర రాజుదా, దాతదా అని పరబ్రహ్మ శాస్త్రి ప్రశ్నించారు. రెండో దానం జరిగిన రోజునే వేయించిన తేరాల శాసనం ప్రతాపరుద్రుడికి “దయాగజకేసరి” బిరుదు ఉన్నట్లు చెబుతుంది. సంపుటికి ప్రధాన సంపాదకుడైన ఎన్. రమేశన్ ముద్రపై కొంత సందేహం వ్యక్తం చేసినా, తేరాల ఆధారాన్ని అంగీకరించారు.
Parabrahma Sastry 1975 (coins)Epigraphia Telanganica 2023 · Parabrahma Sastry 1975, pp. 3-5 and Plate II (seal); Parabrahma Sastry 1975, pp. 7-8 (Terala inscription of 1292); Parabrahma Sastry 1975, Introduction by N. Ramesan, dated 6 September 1975; Epigraphia Telanganica Vol. III, pp. 78-79 (Khandavalli plates) ↗
నాణేలను ఎలా గుర్తించారు
| Scholar | Coins | Assigned to |
|---|---|---|
| Parabrahma Sastry | Rayagajakesari | Ganapati Deva or Rudrama Devi |
| Parabrahma Sastry | Dayagajakesari | Rudra Deva or Prataparudra |
| T. Streenivas, 1928 | Raya Gaja Kesari and Daya Gaja Kesari | subordinate chiefs of the Western Chalukyas |
| Khwaja Muhammad Ahmed, 1949 | such coins | the Western Chalukyas |
| M. Rama Rao, 1963 | such coins | the Western Chalukyas |
ఆధార గ్రంథాలు: Parabrahma Sastry 1975 (coins)Parabrahma Sastry 1978Elliot 1886Nizam Archaeological Report 1925-26 · Parabrahma Sastry 1975, pp. 4-7 and p. 9; Parabrahma Sastry 1978, The Kakatiyas of Warangal, pp. 259-262; Elliot 1886, Coins of Southern India, p. 85; Nizam Archaeological Report 1925-26 (published 1928), Appendix B, pp. 21-26 ↗; Parabrahma Sastry 1975, pp. 9-10
“కేసరి”తో ముగిసే బిరుదులను పరబ్రహ్మ శాస్త్రి కాకతీయ శాసనాల్లో వెతికి గుర్తించారు. “దయాగజకేసరి” అంటే ఏనుగుల్లాంటి శత్రువులకు సింహం. బయ్యారం చెరువు శాసనం మొదటి ప్రోలరాజుకు “అరిగజకేసరి” బిరుదు ఇస్తుంది. 1176 నాటి బెక్కల్లు శాసనం రుద్రదేవుడిని “దయాగజకేసరి” అంటుంది. పాకాల శాసనం గణపతిదేవుడికి “రాజగజకేసరి” బిరుదు ఇస్తుంది. బీదర్ శాసనం గణపతిదేవుడు, రుద్రమదేవి ఇద్దరినీ “రాయగజకేసరి”గా పేర్కొంటుంది. అందువల్ల రాయగజకేసరి నాణేలను గణపతిదేవుడు లేదా రుద్రమదేవి, దయాగజకేసరి నాణేలను రుద్రదేవుడు లేదా ప్రతాపరుద్రుడు జారీ చేసి ఉండవచ్చని శాస్త్రి సూచించారు.
Parabrahma Sastry 1975 (coins)Parabrahma Sastry 1978 · Parabrahma Sastry 1975, pp. 4-7 and p. 9; Parabrahma Sastry 1978, The Kakatiyas of Warangal, pp. 259-262
మునుపటి పండితులు ఈ నాణేలను వేరే పాలకులకు ఆపాదించారు. కాకతీయుల చిహ్నం కూర్చున్న ఎద్దు అని, పలు ముద్రలపై దాన్ని చూశానని వాల్టర్ ఎలియట్ 1886లో భావించారు. హైదరాబాద్ పురావస్తు శాఖకు చెందిన టి. శ్రీనివాస్ 1928లో వరాహ చిహ్నం ఉన్న నాణేలపై “రాయ గజ కేసరి”, “దయా గజ కేసరి” అనే లిఖితాలను చదివారు. ఆయన వాటిని పశ్చిమ చాళుక్యుల సామంత అధిపతులకు ఆపాదించారు. ఖ్వాజా ముహమ్మద్ అహ్మద్ (1949), ఎం. రామారావు (1963) కూడా ఇలాంటి నాణేలను పశ్చిమ చాళుక్యులకు ఆపాదించారు.
Elliot 1886Nizam Archaeological Report 1925-26Parabrahma Sastry 1975 (coins) · Elliot 1886, Coins of Southern India, p. 85; Nizam Archaeological Report 1925-26 (published 1928), Appendix B, pp. 21-26 ↗; Parabrahma Sastry 1975, pp. 9-10
నాణేల రూపం, బరువు, నిక్షేపాలు

ప్రచురిత నివేదికలోని చిత్రం
హైదరాబాద్ పురావస్తు శాఖ 1925–26 నివేదికలోని XVIII పలక నుంచి తీసిన 28 వరాహ నాణేలు. నాణేలు ఒకే వైపున ముద్రించబడ్డాయి. 3–7 నంబర్ల నాణేలపై “రాయ గజ కేసరి”, ఇతర అక్షరాలున్న చాలా నాణేలపై “దయ గజ కేసరి” అని టి. శ్రీనివాస్ చదివారు. 1, 2 నంబర్లవి 1920–21 నాటి బంగారు నాణేలు; వాటిపై “దయ గజ కేసరి” అనే లిఖితం ఉంది. ఈ నాణేలను పశ్చిమ చాళుక్యుల సామంతులవిగా శ్రీనివాస్, ఆర్. శ్రీనివాస రాఘవ అయ్యంగార్ భావించారు. తరువాత పరబ్రహ్మ శాస్త్రి ఈ రకం నాణేలను కాకతీయులకు ఆపాదించారు.

ప్రచురిత నివేదికలోని చిత్రం
1928లో టి. శ్రీనివాస్ చదివిన “రాయ గజ కేసరి” అనే లిఖితమున్న ఐదు వరాహ నాణేలు. 3–6 నంబర్ల నాణేలు హుజూర్నగర్ తాలూకా రాస్తిగూడ నుంచి, 7వ నంబరు జనగాం తాలూకా రంగపాణి నుంచి వచ్చాయి. ఆ నిక్షేపంలో 7వ నంబరు నాణెం అత్యుత్తమంగా భద్రపడిందని శ్రీనివాస్ పేర్కొన్నారు. రాయగజకేసరి నాణేలను గణపతిదేవుడు లేదా రుద్రమదేవి జారీ చేసి ఉండవచ్చని పరబ్రహ్మ శాస్త్రి భావించారు.
ఈ నాణేలు ఒకవైపు మాత్రమే అచ్చు వేసిన పలుచని బంగారు రేకులు. సుద్దాల నాణేలపై ఐదు వేర్వేరు అచ్చులతో రూపాలు ముద్రించారని పరబ్రహ్మ శాస్త్రి గుర్తించారు. ఒక అచ్చును నాలుగుసార్లు వేసి నాలుగు తామరలను ముద్రించారు. రెండో అచ్చుతో వరాహాన్ని, దాని పైన సూర్యుడు, నిలువు గీత, చంద్రుడిని ముద్రించారు. రెండు అచ్చులతో రెండు వరుసల లిఖితాన్ని, ఐదో అచ్చుతో నాణేనికి ఎదురెదురు అంచుల్లో “శ్రీ” అక్షరాన్ని ముద్రించారు. పూర్వ రచయితలు లిపిని తెలుగు-కన్నడగా పేర్కొన్నా, శాస్త్రి ఆ లిఖితాలను తెలుగు అక్షరాలుగా చదివారు. నిలువు గీత గద్యానాన్ని సూచిస్తుందా, ఖడ్గాన్ని సూచిస్తుందా అని ఆయన నిర్ణయించలేకపోయారు.
Parabrahma Sastry 1975 (coins)Nizam Archaeological Report 1925-26 · Parabrahma Sastry 1975, pp. 9-12; Nizam Archaeological Report 1925-26, Appendix B, p. 21 ↗
| Hoard | Place | Coins | Weight or fineness |
|---|---|---|---|
| Narsapur | Yellandu taluk, Khammam district | 53 Rayagajakesari, 4 Dayagajakesari, gold ear-pendants | — |
| Suddala | Sircilla taluk, Karimnagar district | 51 Dayagajakesari, one coin of another series | 53.3 to 55.2 grains |
| Tarigoppula | Jangaon taluk | 11 coins, four read Rayagajakesari | 3.69 to 3.78 grams |
| unknown place | Telangana, before 1930 | 11 coins | about 57 or 58 grains |
| Rastiguda | Huzurnagar taluk | 4 boar coins (Streenivas) | — |
| Rangpani | Jangaon taluk | 35 boar coins (Streenivas) | — |
| Gulbarga and Muminabad | found in 1920-21 | 20 gold coins (Streenivas) | 14 carats fine |
| Padmakshi Gutta | Hanamkonda | trove catalogued by B. Subrahmanyam in 2011 | — |
| Padmakshi hoard | — | 567 gold coins, 272 with the boar and Ahitagajakesari (newspaper review) | — |
ఆధార గ్రంథాలు: Parabrahma Sastry 1975 (coins)Nizam Archaeological Report 1925-26Subrahmanyam 2011Hans India 2023 (review of Raja Reddy) · Parabrahma Sastry 1975, pp. 10-11 and catalogue, pp. 14-17; Nizam Archaeological Report 1925-26, Appendix B, pp. 21 and 26 (14 carats fine, citing the report for 1920-21, p. 23) ↗; Parabrahma Sastry 1975, pp. 9-11; Parabrahma Sastry 1975, catalogue, p. 17 (hoard acquired before 1930); Nizam Archaeological Report 1925-26, Appendix B, p. 21 ↗; Subrahmanyam 2011 (publisher's description only); The Hans India, 9 April 2023
సుద్దాల నిక్షేపంలోని 52 నాణేల బరువు 53.3 నుంచి 55.2 గ్రెయిన్ల మధ్య ఉంది. ఎక్కువ నాణేలు 54 లేదా 54.5 గ్రెయిన్ల బరువు ఉన్నాయి. 54 గ్రెయిన్లు సుమారు 3.5 గ్రాములకు సమానం. తరిగొప్పుల నాణేలు 3.69 నుంచి 3.78 గ్రాముల బరువు ఉన్నాయి. మూలం తెలియని మరో నిక్షేపంలోని నాణేల బరువు సుమారు 57 లేదా 58 గ్రెయిన్లు. పరబ్రహ్మ శాస్త్రి వాటిని తక్కువ స్వచ్ఛత కలిగిన బంగారంతో చేసినవిగా పేర్కొన్నా, స్వచ్ఛత ఎంతన్నది చెప్పలేదు. టి. శ్రీనివాస్ 1928లో పరిశీలించిన 39 నాణేలను వెండి నాణేలుగా వర్ణించారు. గుల్బర్గా, ముమినాబాద్లలో 1920–21లో లభించిన ఇదే రకమైన 20 బంగారు నాణేలు 14 క్యారెట్ల స్వచ్ఛత కలిగినవని కూడా ఆయన పేర్కొన్నారు.
Parabrahma Sastry 1975 (coins)Nizam Archaeological Report 1925-26 · Parabrahma Sastry 1975, pp. 10-11 and catalogue, pp. 14-17; Nizam Archaeological Report 1925-26, Appendix B, pp. 21 and 26 (14 carats fine, citing the report for 1920-21, p. 23) ↗
ఈ నాణేలను నాలుగు నిక్షేపాలుగా పరబ్రహ్మ శాస్త్రి వివరించారు. ఖమ్మం జిల్లా ఎల్లందు తాలూకాలోని నరసాపూర్ నిక్షేపంలో 53 రాయగజకేసరి నాణేలు, 4 దయాగజకేసరి నాణేలు, ఒక జత బంగారు చెవి పోగులు ఉన్నాయి. కరీంనగర్ జిల్లా సిరిసిల్ల తాలూకాలోని సుద్దాల నిక్షేపంలో 51 దయాగజకేసరి నాణేలు, మరో శ్రేణికి చెందిన అధిక స్వచ్ఛత గల ఒక బంగారు నాణెం ఉన్నాయి. జనగాం తాలూకాలోని తరిగొప్పుల నిక్షేపంలో 11 నాణేలు ఉండగా, వాటిలో నాలుగుపై రాయగజకేసరి అని ఉంది. 1930కి ముందు తెలంగాణలో తెలియని చోట మరో 11 నాణేల నిక్షేపం బయటపడింది.
Parabrahma Sastry 1975 (coins) · Parabrahma Sastry 1975, pp. 9-11; Parabrahma Sastry 1975, catalogue, p. 17 (hoard acquired before 1930)
ఇతర చోట్ల లభించిన నాణేల వివరాలూ ఉన్నాయి. 1925–26లో హైదరాబాద్కు చేరిన 39 వరాహ చిహ్నం నాణేలను టి. శ్రీనివాస్ జాబితా చేశారు: హుజూర్నగర్ తాలూకా రాస్తిగూడ నుంచి నాలుగు, జనగాం తాలూకా రంగపాణి నుంచి 35. 2011లో హనుమకొండ పద్మాక్షి గుట్టలో బయటపడిన నాణేల నిధిని బి. సుబ్రహ్మణ్యం జాబితా చేశారు. డి. రాజారెడ్డి 2023 పుస్తకంపై వచ్చిన వార్తాపత్రిక సమీక్ష ప్రకారం, పద్మాక్షి నిధిలో 567 బంగారు నాణేలు ఉన్నాయి. వాటిలో 272పై వరాహం, “అహితగజకేసరి” అనే లిఖితం ఉన్నాయని ఆ సమీక్ష పేర్కొంది.
Nizam Archaeological Report 1925-26Subrahmanyam 2011Hans India 2023 (review of Raja Reddy) · Nizam Archaeological Report 1925-26, Appendix B, p. 21 ↗; Subrahmanyam 2011 (publisher's description only); The Hans India, 9 April 2023
నాణేల పేర్లు, విలువలు
| Coin | Value |
|---|---|
| gadyana (gadya), mada, nishka | three names for the main gold coin |
| ruka | ten rukas made one gadyana (Bollepalli inscription) |
| adduga | half a ruka |
| padika | a quarter of a ruka |
| visa | one sixteenth of a ruka |
ఆధార గ్రంథాలు: Parabrahma Sastry 1975 (coins)Epigraphia Indica XIIEpigraphia Telanganica 2023Parabrahma Sastry 1978 · Parabrahma Sastry 1975, pp. 11-12 and p. 18; Epigraphia Indica XII, Motupalli pillar inscription, footnote on the abbreviation ga ↗; Epigraphia Telanganica Vol. II, No. 176 (Bhattiprolu, 1238, gift of kesari-gadyas) ↗; Parabrahma Sastry 1975, pp. 12-14; Parabrahma Sastry 1978, p. 255 (Motupalli rates); Epigraphia Indica XII, Motupalli pillar inscription ↗; Epigraphia Telanganica Vol. II (a visa in every gadyana for a perpetual lamp) ↗
ప్రధాన బంగారు నాణేన్ని కాకతీయ శాసనాలు “గద్యాన” లేదా “గద్య”, “మాడ” అని పిలుస్తాయి. సంస్కృత శాసనాల్లో అదే నాణేన్ని “నిష్క” అంటారు. ఈ మూడు పదాలూ ఒకే నాణేన్ని సూచిస్తాయని పరబ్రహ్మ శాస్త్రి చూపించారు. ఉదాహరణకు, కొల్లూరులోని రెండు శాసనాలు ఒకే మొత్తాన్ని సంస్కృతంలో 5 నిష్కలుగా, తెలుగులో 5 గద్యాలుగా పేర్కొంటాయి. కాకతీయుల ప్రమాణ నాణేన్ని సూచించేందుకు అనేక శాసనాల్లో “కేసరి-గద్య”, “కేసరి-మాడ” వంటి పదాల ముందు “కేసరి” చేర్చారు. “గా” అనే సంక్షిప్త రూపం “గద్యాన”ను సూచిస్తుందని ఇ. హుల్ట్ష్ 1914లో వివరించారు.
Parabrahma Sastry 1975 (coins)Epigraphia Indica XIIEpigraphia Telanganica 2023 · Parabrahma Sastry 1975, pp. 11-12 and p. 18; Epigraphia Indica XII, Motupalli pillar inscription, footnote on the abbreviation ga ↗; Epigraphia Telanganica Vol. II, No. 176 (Bhattiprolu, 1238, gift of kesari-gadyas) ↗
పది రుకాలు ఒక గద్యానానికి లేదా మాడకు సమానమని నల్గొండ జిల్లా బొల్లెపల్లి శాసనం స్పష్టంగా చెబుతుంది. అడ్డుగాను అర రుకాగా, పాదికను పావు రుకాగా, వీసాను పదహారో వంతు రుకాగా పరబ్రహ్మ శాస్త్రి పేర్కొన్నారు. ఈ విలువల్లో కొన్నింటిని ఆయన తాత్కాలిక అంచనాలుగా మాత్రమే ఇచ్చారు; ఆయన రాసే సమయానికి కాకతీయ రుకా నాణెం ఏదీ బయటపడలేదు. 1244–45లో జారీ చేసిన గణపతిదేవుడి మోటుపల్లి స్తంభ శాసనం ఎగుమతులు, దిగుమతులపై ముప్పైలో ఒక వంతు సాధారణ సుంకం విధించింది. హుల్ట్ష్ అనువాదం ప్రకారం, కర్పూరం, ముత్యాలు, మిరియాలు వంటి వస్తువుల విలువలో ప్రతి గద్యానానికి నిర్దిష్ట సంఖ్యలో రుకాలు చెల్లించేవారు. అమ్మకాల ప్రతి మాడ లేదా గద్యానంపై ఒక వీసా సుంకం విధించినట్లు పలు శాసనాలు చెబుతున్నాయి.
Parabrahma Sastry 1975 (coins)Parabrahma Sastry 1978Epigraphia Indica XIIEpigraphia Telanganica 2023 · Parabrahma Sastry 1975, pp. 12-14; Parabrahma Sastry 1978, p. 255 (Motupalli rates); Epigraphia Indica XII, Motupalli pillar inscription ↗; Epigraphia Telanganica Vol. II (a visa in every gadyana for a perpetual lamp) ↗
తూనికలు, కొలతలు
| Measure | Equal to |
|---|---|
| sola | four giddas |
| tavva | two solas |
| manika | two tavvas |
| adda | two manikas |
| kuncha | two addas |
| irasa | two kunchas |
| tumu | two irasas |
| putti | twenty tumus |
ఆధార గ్రంథాలు: Parabrahma Sastry 1975 (coins) · Parabrahma Sastry 1975, pp. 18-19
కేసరి-తూము, కేసరి-పుట్టి వంటి తూనికలు, కొలతలకూ కాకతీయులు “కేసరి” పేరును జతచేశారు. గణపతిదేవుడి కాలంలో తీరప్రాంత శాసనాల్లో ఈ రాజ ప్రమాణాలు తొలిసారి కనిపిస్తాయని పరబ్రహ్మ శాస్త్రి పేర్కొన్నారు. నాలుగు గిద్దలు ఒక సోలాకు సమానం. ఆ తరువాత రెట్టింపు పరిమాణాల క్రమంలో తవ్వ, మానిక, అడ్డ, కుంచ, ఇరసలను దాటి తూము వస్తుంది. ఇరవై తూములు ఒక పుట్టికి సమానం. ఈ ప్రమాణాల వాస్తవ పరిమాణం ఎంతో ఇప్పుడు చెప్పలేమని శాస్త్రి అంగీకరించారు.
Parabrahma Sastry 1975 (coins) · Parabrahma Sastry 1975, pp. 18-19
తూము, పుట్టి భూమిని కొలిచే ప్రమాణాలుగానూ వాడేవారు. వివిధ ప్రాంతాల్లో సర్వేయర్లు గడ అనే కొలతకర్రలను వాడేవారు; వాటి పొడవు 20 లేదా 22 జానలు, అంటే 10 లేదా 11 మూరలు. 1314 నాటి గుంటూరు జిల్లా పెనుములి రాయిపై ఒక మూర పొడవు గీతను చెక్కారు. ఇంటి స్థలాలకు 8 మూరల, పొలాలకు 24 మూరల కర్రను వాడాలని ఆ రాతి శాసనం ఆదేశిస్తుంది. ఒక తూము భూమికి 112.5 చదరపు గడాలు సమానమని ఎం. సోమశేఖర శర్మ చెప్పిన విషయాన్ని పరబ్రహ్మ శాస్త్రి ఉటంకించారు.
Parabrahma Sastry 1975 (coins) · Parabrahma Sastry 1975, pp. 18-19 (Penumuli, SII X, No. 509, and M. S. Sarma, History of the Reddi Kingdoms, p. 365)
గమనించాల్సిన విషయాలు
ఈ నాణేలకు అనేక హెచ్చరికలు వర్తిస్తాయి. నాగరి పురాణం కాకతీయ ప్రతాపరుద్రతో కూడిన రాగి నాణేలు కూడా కటకా లేదా కటక్ అని పిలుస్తారు. వారు ఒరిస్సా గజపతి రాజు ప్రతాపరుద్రకు చెందినవారని ఎన్. వెంకటరమణయ్య చూపించారు. ఆర్. డి. బెనర్జీ ఆ గజపతి రాజుకు 1497-1541 అని తేదీని ఇచ్చారు. పంది నాణేలు కాకతీయ మాత్రమే కాదు, ఎందుకంటే వి. యశోదా దేవి కాయస్థ అధిపతి అంబదేవ బంగారు పంది నాణేలను నమోదు చేసింది. ఎపిగ్రాఫియా తెలంగాణికా సంపాదకులు రెండవ ప్రోలరాజు, గణపతి కి కేసరి బిరుదులను ఇస్తారు, ఇది శాస్త్రి అభిప్రాయానికి భిన్నంగా ఉంటుంది.
Parabrahma Sastry 1975 (coins)Banerji 1930Yashoda Devi 1975Epigraphia Telanganica 2023 · Parabrahma Sastry 1975, Introduction and pp. 1-2, Plate I; Banerji 1930, History of Orissa I, p. 327; Yashoda Devi 1975, After the Kakatiyas, p. 8, note 20 (Indian Antiquary 56, p. 191); Epigraphia Telanganica Vol. III, p. 79 ↗